“Bu sabah alafranga saat beşi tam çehâr-ı yek geçe bir torunun dünyaya geldiğini tebşir ederim.
Hâdiye ve çocuğun sıhhat ve âfiyeti yerindedir.”
24 Ağustos 1327

Geçmişle bugün arasında bir köprüdür kâğıtlar… Bu dünyadan göçenler artık susmuş, fakat kâğıda dökülen varlıkları hâlâ bizimle konuşmaya devam ediyor. Zamanının kokusunu taşıyan bu kağıtlar gidenlerin en geçerli şahitleridir. Bazen bir yazı, bazen bir mühür, bazen de bir fotoğraf olarak karşımıza çıkarlar; her biri bağlamından kopmuş tamamlanmayı bekleyen hikâyelerdir.  Arşivcilerin misyonu ise tarihin bu dilsiz tanıklarını anlamak, sistematik bir bütünlüğe ulaştırarak geleceğe taşımak; onları korumak, yaşatmak ve nesilden nesile aktarımını sağlamaktır. Bu yazıda İSAM Kütüphanesi Arşivi’nde uzun zamandır araştırmaya açık bir aile evrakından bahsedilecektir. Bu evrak sahipleri Türkiye’de gazetecilik ve matbaacılık tarihi denildiğinde ilk akla gelen isimlerden Ebüzziya Ailesi’dir.[1]

Ebüzziya Ailesi, Osmanlı’da basılan ilk Türkçe gazetelerden beşincisi olan Tasvîr-i Efkâr başta olmak üzere, birçok gazete ve dergi yayımlamış; döneminin sanat ve edebiyat eserlerini yüksek kalitede tasarımlarla Ebüzziya Matbaası’nda basmıştır. Basın faaliyetlerinin ivme kazandığı bir dönemde, ağır sansür ve baskı altında gazetecilik mesleğini kararlılıkla icra eden aile, Türk kültür, sanat ve düşünce dünyasına çok önemli eserler kazandırmıştır. TDV İslâm Ansiklopedisi müelliflerinden olan ailenin son gazeteci üyesi, yukarıda doğum müjdesi verilen torun Ziyad Ebüzziya’dır. Onun vefatından sonra kurumumuza ulaşan bu özel evrak grubu neredeyse 130 yıllık bir dönemi (1864-1994) ve üç kuşağı içine almaktadır.[2] Dede Ebüzziya Mehmed Tevfik’in yaşadığı Abdülaziz dönemi ile başlayan bu arşiv hikâyesi, oğulları Talha ve Velid Ebüzziya’nın yönetimi devraldığı Kurtuluş Savaşı dönemi ve Cumhuriyet’in ilk yılları ile devam etmiş; torun Ziyad Ebüzziya ile birlikte 1990’lara kadar uzanmıştır.

Genel tarih, sanat tarihi ve basın tarihi çalışanlarının gözden geçirmesi gereken bu aile evrakının henüz tam anlamıyla keşfedildiği söylenemez.

Ebüzziya Ailesi Evrakı, yalnızca sahiplerine mahsus bir kaynak olmanın ötesinde Meşrutiyet döneminin hürriyet ve özgürlük arayışlarından Millî Mücadele yıllarına, oradan Cumhuriyet döneminin yoğun siyasî gündemine kadar üç farklı dönemi yansıtmaktadır. Tanzimat’tan günümüze uzanan belgeler arasında, özellikle Osmanlı sanat ve matbaacılık tarihine dair nefis numuneler yer almaktadır. Koleksiyonu kısaca bölümlendirmemiz gerekirse sanat değeri yüksek tasarımlara sahip yayınların daha çok Ebüzziya Mehmed Tevfik; Millî Mücadele ve Kurtuluş Savaşı yıllarının yakıcı ve yıkıcı siyasî gündemini dillendiren belgelerin Talha ve Velid Ebüzziya; daha sükunetli ve geniş bir belge grubunun ise Ziyad Ebüzziya dönemine ait olduğunu söyleyebiliriz.

Aile üyelerinin Fransızca, İngilizce, Arapça, Almanca ve İbranice gibi farklı dillerde yazışmaları, matbaada basılan eserlerin ve yayımlanmış gazete yazılarının ilk nüshaları ile gazete, kitap ve ansiklopedi gibi çeşitli yayın türleri arşivin zengin içeriğini ortaya koymaktadır. Ayrıca her birinin meslekleri ve ilgi alanları sebebiyle ürettikleri matbuatın edebî ve görsel muhtevası koleksiyona sanatsal bir hüviyet kazandırmaktadır. Ebüzziya Tevfik’in arabesk süsleme sanatçısı ve kûfî hattatı olması sebebiyle yaptığı arabesk süslemeler, yazdığı mektuplara bastığı kûfî hatlı mühürler, dokuduğu halıların desenlerine ait görseller, matbaada basılan tezyinatlı kitap kapaklarının numuneleri ve eskizleri, kartpostal ve takvimlerin klişeleri koleksiyonun dikkat çeken detayları arasındadır. Ayrıca Yıldız Sarayı’nın salon süslemeleri ile Yıldız Camii’nin tezyinatı ve levhaları da Ebüzziya Mehmed Tevfik’in eserleridir.

İmparatorluktan Cumhuriyet’e uzanan gazeteci bir aile…

Elimizdeki evrakın en eski tarihli belgeleri Ebüzziya Mehmed Tevfik dönemi (1849-1913) ile başlıyor. Yeni Osmanlıların önde gelen temsilcilerinden Ebüzziya Tevfik (Yeni Osmanlılar ile ilgili ilk kitabın yazarı), Şinâsi (ö. 1871) ve Namık Kemal (ö. 1888) ile birlikte yayın hayatına başlamış, Meşrutiyet döneminde sık sık sansüre maruz kalan entelektüellerden biri olmuştur. Şinâsi’nin vefatından bir süre sonra Tasvîr-i Efkâr Matbaası’nın başına geçen Ebüzziya Tevfik, Namık Kemal ve Şinâsi başta olmak üzere Tanzimat dönemi aydınlarının eserlerini ve yazılarını yayımlamış, bu matbaa aracılığıyla yenilikçi ve özgürlükçü fikirlerin geniş kitlelere ulaşmasını sağlamıştır. Tasvîr-i Efkâr Matbaası yalnızca bir yayınevi değil aynı zamanda toplumu eğiten, bilinçlendiren ve yönlendiren bir okul işlevi görmüştür.

Ebüzziya Tevfik, devraldığı Tasvîr-i Efkâr Matbaası’nı Ebüzziya Matbaası’na (1881-1955) dönüştürerek Osmanlı basın ve yayıncılığında köklü bir dönüşüm gerçekleştirmiştir. Avrupa’daki basın tekniklerini, yayın türlerini, matbaacılıkla ilgili yenilikleri ülkesine taşıyan Ebüzziya Tevfik, sanatsal tasarımlarını dönemin teknolojisiyle buluşturarak Osmanlı yayın ve matbaacılığını uluslararası arenada saygın bir konuma ulaştırmıştır. Matbaasında ürettiği eserler, Avrupa’da uluslararası sergilerde birçok kez ödül kazanmış, bu başarıları neticesinde Fransa devleti tarafından Ebüzziya Tevfik’e Maarif Nişanı verilmiştir. 1890’da Londra’nın en önemli gazetelerinden The Times, Ebüzziya Matbaası’nı matbaacılık sanatının en nadide eserlerini veren kurumlar arasında göstermiştir. Fransız tarihçi Ernest Lavisse de Histoire Générale (Genel Tarih) isimli eserinde Ebüzziya Tevfik ve matbaasının çalışmalarına yer vermiştir.

Diğer taraftan özgürlükçü ve meşrutiyetçi düşünceleri de gazete yazılarında sonuna kadar savunan ve bu içerikte yazılar yayımlayan Ebüzziya Tevfik’in gazeteleri ve matbaası defalarca kapatılmış ve her seferinde yeni bir gazete ismiyle yayın hayatına devam etmiştir (Sadece Balkan Savaşları’ndan I. Dünya Savaşı’nın sonlarına kadar gazeteleri 17 defa kapatıldı). Meşrutiyetçi fikirlerinden dolayı hapsedilmiş, Rodos’a ve Konya’ya sürgün edilmiştir. Yazı yazması yasaklanan Ebüzziya Tevfik, Rodos sürgünü sırasında (1873-1876) küçük yaşta kaybedeceği oğlu Ziya’ya atfen Ebüzziya -Ziya’nın babası- takma adını kullanarak yazılarına devam etmiş daha sonra bu tabir aileye soyadı olarak kalmıştır.

Konya’da sürgünde bulunduğu sırada (1900-1908) halı dokumayı da öğrenen Ebüzziya Tevfik yazdığı yazılar susturulunca, siyasî mesajlarını bu halılara dokumaya başlamış, Namık Kemal’in hürriyete dair fikirlerinin ruhunu taşıyan veciz sözlerini halılara taşımıştır:

“el-fevz li’l-ilm, leys el-fevz li’l-‘alem” (Zafer ve ilerleme ancak ilim ile olur, bayrak ile olamaz)
“el-hükmü li’l-gâlib” (Geçerli olan hüküm daima galip olanındır)

Yenilikçi fikirlerinin etkisiyle Ahmed Midhat Efendi (ö. 1912) ile birlikte 1876 yılında Batı tarzında eğitim veren ilkokul niteliğindeki Medrese-i Süleymâniyye’yi kurar. II. Meşrutiyet’in ilanı ile de sürgün hayatı sona eren Ebüzziya Tevfik, İttihat ve Terakki Partisi’nden Antalya mebusu olarak politikaya atılır (1908).

Kendi kendine Fransızca, İngilizce, Arapça ve Rumca öğrenen Ebüzziya Tevfik’in, bir gazeteci-yayımcı olarak verdiği var olma mücadelesi sadece araştırmacılara değil bugünün insanına da ilham kaynağı olabilecek özelliktedir. Koleksiyondaki her bir belge, güçlü bir iradeyi, yılmayan bir çabayı, her defasında yere serilen ve yeniden ayağa kalkan bir içgüdüyü, meslek, vatan ve hür düşünce uğruna harcanan emekle kendini yenileyen, geliştiren ve büyüten bir yapıyı anlatır.

Ebüzziya Tevfik gönderdiği mektuplarda oğluna edebiyat dersleri anlatıyor…

Mehmed Tevfik’in sürgünleri sırasında eşi ve daha çok oğulları, mesleki ve entelektüel çevresi ile yaptığı yazışmalar dönemin doğasına, üslubuna, ilişkilerine, gündelik olaylarına ve siyasî gündemine ışık tutmaktadır.

Ebüzziya Tevfik, oğlu Talha ile birlikte Konya’ya sürgün edildiğinde Velid Ebüzziya da babasının hükümlü olmasından dolayı Galatasaray Mekteb-i Sultânîsi’nden atılır. Ebüzziya Tevfik’in, oğlu Velid’in eğitimini mektuplar aracılığıyla sağlamaya çalıştığı edebiyat derslerinin içeriğinden anlaşılmaktadır. Bu uzun, “edebiyat dersleri” başlıklı mektuplar evrakın dikkat çekici belgeleri arasındadır.[3]

Nef’î’nin beyitleri üzerinden yaptığı bir derse ait şu satırlar derslerin seyri hakkında bir fikir verebilir:

“1 Mart tarihli mektubunu dün sabah aldım. Şükürler olsun ki üç aydır bıraktığın veya savsakladığın edebiyat sorularına yeniden başlamışsın” … “birinci dizeyi tamamen anlayamadığım gibi (Mübârek bâd) tamlamasının da mânasını anlayamadım diyorsun. Yahu, bu derece cehâlet ayıptır. Bunu koca karılara bile soracak olsan, sana (mübârek ola) demektir diyeceklerinden eminim.” (25 Mart 1903)

Ayrıca evrakta aile üyelerinin çağdaşları ile yaptıkları yazışmalar dönemin önemli şahsiyetlerini de koleksiyona taşımıştır. Başta Namık Kemal olmak üzere, Ali Suâvi (ö. 1878), Recâizâde Mahmud Ekrem (ö. 1914), Celâl Nuri İleri (ö. 1938), Server İskit (ö.1975), Yunus Nadi (ö. 1945) gibi isimler örnek olarak verilebilir.

Ebüzziya Tevfik, hiçbir kişiye ya da otoriteye karşı düşüncelerini söylemekten sakınmayan bir kişilik olduğunu “manevi hayatımın kurucusu, ruhumun hocası” dediği Namık Kemal’le dahi ayrılığa düştüğünde, ona olan kırgınlığı ve kızgınlığını çok yoğun bir şekilde dile getirdiği mektuplarında görülmektedir:

“Bir düşünceye -ne kadar münasebetsiz olursa olsun- kendi düşüncelerini açıklayanlara karşı bu yolda karşılık vermek, dünyada Kemal’e değil, hamala bile yakışmaz sanırım.”

Kendisinden sonra gazete ve matbaanın yönetimini devralan oğulları Talha ve Velid Ebüzziyalar, günün siyasî olaylarının tanığı, bir parçası ve zaman zaman da yönlendiricisi olmuşlardır.

Millî Mücadele’nin yayın organı olarak Ebüzziya Matbaası

Ebüzziya Tevfik’in ölümünden sonra matbaa ve gazetenin başına oğulları Talha ve Sorbonne Üniversitesi’nde hukuk doktorası yapmakta olan ve Paris’teki eğitimini yarıda bırakarak ülkeye dönen Velid Ebüzziya geçmiştir (1912). Gazetenin o dönemdeki fonksiyonlarını yakından görmemizi sağlayan birçok yazışma ve belge gazetenin Millî Mücadele’nin yayın organı olma işlevini gördüğünü anlatmaktadır.

Yeni Tasvîr-i Efkâr gazetesi, okurlarından Hilâl-i Ahmer Cemiyeti’ne ve donanmaya yardım toplamış, faturaları ile beraber yardımda bulunanları isim isim yayımlamıştır. Maaşlarını bağışlayan askerler, kadınlar, milletvekilleri, Musevi cemaatleri, Hıristiyan tebaadan bazı isimleri gazetelerinde ilan ederek toplumun Millî Mücadele ruhunu dinamik tutmaya çalışmıştır. İngilizlerin İstanbul’u işgali sırasında öldürülen 4 Türk askerinin fotoğraflarının gazetede yayımlanması üzerine işgal haberinin bütün Anadolu’ya yayılmasında önemli bir rolü bulunan Talha Ebüzziya, İngilizler tarafından tutuklanmış; Velid Ebüzziya Malta’ya sürülmüştür (23 Mart 1920). Talha Ebüzziya hapishanede vereme yakalanmış tutuklu olduğu için tedavileri zamanında yapılamadığından vefat etmiştir:

“Hamdi Paşa (dîvânıharp örfî reisi) gazetelerde yazılan ve size isnâd edilen cürmün büyük olduğunu söylemiş ise de yüzünüzün vermiş olduğu ifâdâttan ve evrâkınızın tedkîkinden gazetelerin neşriyâtına hayret etti. Ve mâni-i tahliyeye hiçbir sebep olmadığını da ayrıca söyledi. Herhalde bir veya iki gün daha bu tahammülsüz hayata katlanmanız zarûrîdir beyim.”

Diğer taraftan İstanbul’un işgali sırasında Velid Ebüzziya’nın kurduğu iddia edilen «Mim Mim Grubu» isimli -işgal kuvvetlerinin Türk ordusundan toplayıp depolara kaldırdığı silah ve mühimmatı Anadolu’ya kaçırması için kurulan- yeraltı teşkilatına ait Velid Ebüzziya’nın bir yazışması da mevcuttur.

Talha Ebüzziya’nın vefatından sonra gazete ve matbaanın yönetimini tek başına Velid Ebüzziya sürdürmüştür.

Ailenin makûs talihi

Velid Ebüzziya’ya ait önemli evraklar daha çok Cumhuriyet’in kuruluş yıllarına denk gelmektedir. Cumhuriyet’in ilanından sonra Velid Ebüzziya’nın devrimlere aldığı tavır aileyi yine yönetimle karşı karşıya getirmiştir. Hilafetin kaldırılışını eleştirmiş ve Cumhuriyet devrimlerini erken bulmuştur. Bu sebeple İstiklal Mahkemeleri’nde yargılanmış, İstiklal madalyası sahibi olması sebebiyle beraat etmiştir. Fakat ailenin makûs talihi kırılmamış bu dönemde de gazeteleri sürekli kapatılmış yayın yapması defalarca durdurulmuştur.

Amcası Velid Ebüzziya’dan sonra gazete ve matbaanın başına geçen Ziyad Ebüzziya (1911-1994) -Talha Ebüzziya’nın oğlu-, Cumhuriyet sonrası muhafazakâr bir duruşa sahip olmuştur. Zaman gazetesinde mesleğe başlayan ve daha sonra Tasvîr-i Efkâr’ın başına geçen Ziyad Ebüzziya’ya (amcasının gazetede yazılarının yayımlanması sebebiyle gazete kapatılmak istenmiş) ancak Velid Ebüzziya’nın gazetede yazmaması halinde yayına devam etmesine izin verilmiştir. Ziyad Ebüzziya, Tasvîr gazetesini uzun yıllar yayımlamaya devam etmiş, matbaasında 1940-1980’li yılların klasiği olmuş takvimleri basmıştır. Gazete ve matbaanın son temsilcisi olan Ziyad Ebüzziya, Demokrat Parti ve Hürriyet Partisi’sinden siyasete atılmış, Konya milletvekilliği yapmıştır.

“İstanbul Kadıköy’deki her tarafı antika eşyalar ve tarihî eserlerle dolu, âdeta düzenli bir kitaplık ve müze görünümündeki evinde vefat eden Ziyad Ebüzziya’nın nâşı 26 Mayıs 1994 tarihinde Fatih Camii’nde cenaze namazı kılındıktan sonra Zincirlikuyu mezarlığında defnedilmiştir.”

Osmanlı’nın son döneminden Cumhuriyet’e uzanan bu geniş zaman diliminde, Ebüzziya Ailesi’nin fertleri, bir yandan sanatın ve düşüncenin izlerini kâğıtlara işlerken, bir yandan da değişen dünyaya ayak uydurmanın sancılarını yaşamışlardır. Meşrutiyet, Millî Mücadele ve Cumhuriyet’in çalkantılı yılları, bir ailenin maharetli kalemlerinden süzülerek karşımıza çıkar. Bu arşiv hikâyesi, tarihsel süreç ile beraber Türk matbaa tarihinin dönüm noktası demek olan Ebüzziya Ailesi’nin sancılı ama bir o kadar da asil mücadelesini anlatır.

[1] Ebüzziya Ailesi Evrakı için bkz. https://arsiv.isam.org.tr/index.php/ebuzziya-ailesi-evraki

[2] Aile hakkında daha ayrıntılı bilgi için TDV İslâm Ansiklopedisi’nde Ziyad Ebüzziya’nın, “Ebüzziya Mehmed Tevfik” (https://islamansiklopedisi.org.tr/ebuzziya-mehmed-tevfik) ve “Ebüzziya, Velid”  (https://islamansiklopedisi.org.tr/ebuzziya-velid) maddelerini, Turgut Kut’un “Matbaa-i Ebüzziya” (https://islamansiklopedisi.org.tr/matbaa-i-ebuzziya) maddesini, Mustafa İsmet Uzun’un “Ebüzziya, Ziyad” (https://islamansiklopedisi.org.tr/ebuzziya-ziyad) maddesini inceleyebilirsiniz. Ayrıca Ziyad Ebüzziya’nın DİA’da basın ile ilgili çeşitli maddeleri bulunmaktadır. Ebüzziya ailesi hakkında İstanbul Ansiklopedisi’nde de çeşitli maddeler mevcuttur. Özgür Türesay, Mecmua-i Ebüzziya ve Ebüzziya Tevfik hakkında Fransa’da yüksek lisans ve doktora olmak üzere iki tez çalışması yapmıştır (http://ktp.isam.org.tr/?geldi=ara_ktpb&blm=sonuc&navdil=tr&wKitaplar=eb&wYazarlar=%C3%B6zg%C3%BCr+t%C3%BCres&wYayyerleri=&YnglnTrh=&-max=10&-find=). Son olarak Ömer Faruk Şerifoğlu’nun hazırladığı “Kültür ve Sanat Hayatımızda Ebüzziya Ailesi” başlıklı çalışması incelenebilir.

[3] Daha detaylı bilgi için Yıldırım Yüksel’in “Osmanlı Devleti’nde Uzaktan Eğitim 1902-1907: Ebüzziya Mehmed Tevfik Bey’den Oğlu Velid’e Edebiyat Dersleri” isimli çalışma ve Ömer Gün’ün “Uzaktan Eğitime Yakın Dönem Tarihinden Bir Örnek; Ebüzziya Tevfik Bey’in Edebiyat Dersleri” isimli makalesi incelenebilir. https://dergipark.org.tr/tr/pub/takvim/issue/74494/1093857#:~:text=Yeni%20Osmanl%C4%B1%20hareketinin%20%C3%B6nc%C3%BClerinden%20olan,mektupla%20yazarak%20edebiyat%20dersleri%20vermi%C5%9Ftir.

Evrakın Kondisyonu
İSAM Kütüphanesi Arşivi’nde XIX. yüzyıldan XXI. yüzyıla uzanan bir döneme ait bazı önemli şahsiyetlerin özel evrak koleksiyonları mevcuttur. Bu özel (şahıslara ait) evraklar resmî tarih belgelerine alternatif olarak tamamlayıcı tarihî belge niteliği taşırlar. Evrak sahipleri bir dönemin devlet adamları, aydınları, akademisyenleri ya da gazetecileri olduğu için bize yaşadıkları dönemi onların ve ilişkide bulundukları camianın gözünden görme imkânı sunarlar. Arşivde araştırmaya açılmış koleksiyonlar arasında bulunan Rıza Tevfik Bölükbaşı Evrakı da bunlardandır.

Araştırmacıya açık 12 arşiv koleksiyonu arasında yer alan Rıza Tevfik Bölükbaşı evrakı büyük badireler atlatmış bir evrak grubudur. Uzun yıllar tozlu kutular arasında bulunan evrak, içinde bulunduğu evi su basması ile beraber oldukça yıpranmıştır. Buna rağmen sağlam kalmış belgeler -Rıza Tevfik Bölükbaşı’nın mektupları, müsvedde çalışmaları ve fotoğrafları- günümüze ulaşabilmiştir. Rıza Tevfik’in düşünce dünyası, dönemin siyasî olayları, fikrî hareketleri, çevresi ve dünya ile olan ilişkisini bu belgelerde izini sürmek de koleksiyonun bir başka özelliğini teşkil eder.

Filozof, edebiyatçı, politikacı ve “uslanmaz bir muhalif”: “Feylesof” lakaplı Rıza Tevfik
Asıl mesleği doktorluk olan Rıza Tevfik Osmanlı döneminde milletvekilliği, Millî Eğitim Bakanlığı yapmış, Sevr Antlaşması’nı imzalayan delegeler arasında bulunduğu için Yüzellilikler arasında yer alıp uzun yıllar sürgünde yaşamıştır. Eğitim hayatına Yahudi ve Ermeni okullarında başladığı için İbranice, İngilizce, Fransızca, İspanyolca ve Arapça’yı iyi kullanabilen Rıza Tevfik, Osmanlı topraklarında açılan yabancı okullarda da çeşitli görevler almış, konferanslar vermiştir. Belgeler Rıza Tevfik’in hareketli ve kavgalı siyasî yaşamını; mektupları ailesine ve sevdiklerine olan hasretini; edebiyat ve felsefe metinleri de engin düşünce dünyasını (kendi el yazısı ile) bizlere okuma imkânı verir. Osmanlı Devleti’nin son dönemiyle Cumhuriyet’in ilk yıllarına bir devlet adamı, filozof ve şaire ait şahsî belgelerin gözünden bir seyir sunar. Bu sebeple koleksiyon dönem çalışan tarihçi, edebiyatçı ve tasavvuf araştırmacıları için önemli bir birincil kaynak olma özelliğini taşıdığını söylemeliyim.

Rıza Tevfik’in mektupları ilişki ağlarını, el yazılı metinleri engin düşünce dünyasını anlatıyor.

Mektupları
Rıza Tevfik’in ailesi, çevresi ve entelektüel dünya ile yaptığı yazışmaları onun kişisel yaşamını ortaya koyarken dönemin siyasî gündemi ve tarihî sürecini de gözler önüne serer. Literatürde hakkında yazılmış birçok malumatın dışında evrakın orijinal olarak ortaya koyduğu önemli bir nokta vardır. Onun yazışmalarında özellikle dikkatimizi çeken ve hakkında yazılmış eserlerde henüz kayda geçmemiş olan husus, dünyadaki entelektüel ağ ile olan ilişkisidir. Kendisine gelen mektuplardan anlaşılan, onun Osmanlı topraklarında yaşayan yerli (müslim-gayrimüslim), yabancı ve yurt dışından gazeteci, yazar, düşünür ve bilim insanları ile iletişim içerisinde olmasıdır. Bu isimlere örnek olarak Arnold Joseph Toynbee, Hollandalı yahudi yazar Jacob Israël de Haan, Amerikalı yönetmen ve senarist George Stevens, Shaare Zedek Hastanesi’nin kurucusu Dr. Moshe Wallach, Fransız kadın gezgin Marcelle Tinayre, yazar Muriel Kinney, Fred Harrison gibi dünyadan önemli isimlerle yaptığı yazışmalar bunlardan sadece birkaçıdır. Diğer taraftan yazıştığı önemli devlet adamlarından başta Damat Ferid Paşa olmak üzere, Baalbek paşası ve Tanzimat dönemi Jön Türkler’inden Nadra (Nakhlé) Moutran, Abdülhamid’in yaveri Zeki Zekeriyya, Bahriye nâzırı Hasan Rami Paşa, Türkiye Cumhuriyeti 2. Başbakanı Fethi Okyar, 5. Başbakan Şükrü Saraçoğlu, Hava Kuvvetleri Komutanı Korgeneral Zeki Doğan, Nuri Demirağ gibi isimler yer alır. Osmanlı Devleti yıkılırken Cünye Adası’nda (Beyrut) sürgünde bulunan Rıza Tevfik dönemin başbakanı İsmet İnönü’ye İngilizce olarak yazdığı mektupta rejimin değişmesi ile beraber sürgün yaşamının bitip bitmeyeceğini öğrenmek istemektedir. Yine yabancı devlet yetkilileri ile yazışmaları arasında Eflak Prensesi Bibesco da yer alır. Lübnan’da bulunduğu sırada Ürdün Kralı I. Abdullah ile ilişki içerisinde bulunmuş, ondan gelen mektuplar da koleksiyonun önemli evrakları arasındadır.

Yurt içi mektupları da ailesi, yakın arkadaşları, okurları, entelektüel çevresi dışında ağırlıklı olarak gayrimüslim vatandaşlar ve Osmanlı topraklarında yaşayan çok sayıda yabancıyla yapılan yazışmalardan ibarettir. Rd. Goodsell, İsabel F. Dodd, Mary Mills Patrick gibi çeşitli isimlerle yaptığı yazışmaları Osmanlı topraklarında yaşayan yabancıların yoğunluğunu hatırlatırken bunların bir kısmı bugün hâlâ varlığını sürdüren Nişantaşı İngiliz Erkek Lisesi, Amerikan Kız Koleji, Robert Koleji gibi yabancı okulların öğretmenleri ve idarecileridir.

Dünyadan birçok entelektüel ile haberleşen, fikrine başvurulan bir filozof
Rıza Tevfik’in çok yönlü bir kişilik ve aydın olduğu ona gelen mektuplarda açıkça görülür. Arkadaşlarından, öğrencilerinden ve okurlarından gelen mektuplarda ondan fikir alan, kendisini eleştiren ve öneride bulunan çok sayıda yazışma vardır. Fakat bunların birkaçına özellikle dikkat çekmek istiyorum. Örneğin Amerika’dan gönderildiği anlaşılan yazışmada kaleme alınacak bir yazı için fikri sorulmaktadır.  İllinois State Register’dan gelen bu mektupta dünyada yayılmaya başlayan Darwin’in Evrim Teorisi hakkında Avrupa ve Amerikalı birçok bilim adamı, düşünür ve din adamına danışıldığı ve Rıza Tevfik’in de bu konudaki fikirlerini almak istedikleri bildirilmektedir. Yurt içinden bir başka mektupta ise “Dinin imhası ve saadet-i beşeriyenin gerçekleşmesini” amaçlayan “Maddi Gençler Cemiyeti”, hedeflerine ulaşmak için Rıza Tevfik’ten yardım talep etmektedir.

Ayrıca bazı dergâh şeyhleri ile yaptığı yazışmalarda vahdet-i vücut ve tasavvufa dair görüşlerini, dünyaca ünlü filozofların yazdıkları ile karşılaştırmalı olarak değerlendirir. O sebeple bu tarz mektuplarını âdeta ciddi bir felsefe metnine dönüşmüş yazılar olarak da tasnif edebiliriz.

Ona, dünyanın dört bir yanından gelen mektuplarda adı geçen kurumları da burada anmadan geçmeyelim. Bunlar arasında en belli başlıları World Unity: A Monthly Magazine, Jerusalem Young Men’s Christian Association, American Bible Society, International House, Bible House, Alliance Israelite, The Association for Friendly Relations in the Near East, Memalik-i Osmaniye Musevi Uhuvvet Cemiyeti, Missions in Turkey of the American Board, Archevêché Grec Catholique de Baalbeck, The Balkan Committee’dir.

Müsvedde Metinleri
Evrak içerisinde önemli bir yekün tutan ve Rıza Tevfik’in Türkçe (Osmanlıca), Fransızca, İngilizce kaleme aldığı edebiyat, felsefe ve tasavvuf konulu el yazısı müsvedde metinlerin ilk nüshaları da araştırmacılar için birincil kaynak olma özelliğini taşımaktadır. Koleksiyon Rıza Tevfik’in kırgınlığını, hasretini, pişmanlığını dile getirdiği şiirlerinin yine ilk tashihli nüshalarını da barındırmaktadır. Şiirlerinin ve edebiyat yazılarının birçoğunu Prof. Dr. Abdullah Uçman[i] kitaplaştırmıştır fakat henüz önemli kısmı yayımlanmamış olan külliyetli miktardaki felsefe ve tasavvuf yazıları araştırmacıların ilgisini beklemektedir. Yurt içi ve yurt dışı birçok kurumda konferanslar da vermiş olan Rıza Tevfik’in konuşma-konferans metinlerinin müsveddeleri de koleksiyonun bir parçasıdır. Rıza Tevfik’in Türkçe (Osmanlıca), Fransızca, İngilizce ve az miktarda Arapça kaleme aldığı felsefe metinleri genel hatlarıyla estetik-güzel sanatlar, oryantal mistisizm, İslam’da sembolizm, felsefede usul, Batı felsefesi (Hegel, Descartes, Kant, Spinoza, Brain, Spencer vs.), Darwin’in risalesi ve teorisi, medeniyet, ırk ve kültür, vicdan, duygular-psikoloji ve şiir gibi konular üzerinde yoğunlaşmıştır.

Son olarak Rıza Tevfik Bölükbaşı evrakı ve diğer arşiv koleksiyonlarının ortak özelliği olarak şu önemli noktayı yeniden vurgulayarak yazımı tamamlamak istiyorum. Rıza Tevfik Bölükbaşı Evrakı sadece bu şahsiyeti çalışan araştırmacılara değil, yaşadığı dönemi çalışan tarihçiler, felsefeciler ve tasavvuf araştırmacıları için de çok önemli bir kaynak olma özelliğini taşımaktadır. Dileğimiz Rıza Tevfik Bölükbaşı Evrakı’nın hak ettiği değeri görmesi ve isminden de öte bir anlam ifade ettiği; döneme, siyasî gündeme, felsefe ve edebiyata kaynaklık etme özelliğine de sahip olduğunun bilinmesidir.[ii]

[i] Rıza Tevfik Bölükbaşı Evrakı’nı kurumumuza hediye eden hocamıza şükranla…

[ii] Rıza Tevfik Bölükbaşı Evrakı için bkz. http://ktp.isam.org.tr/?blm=aratevfik&navdil=tr