İlkokulu yetmişli yılların başında Kadıköy’de okudum. Beşinci sınıfa geldiğimizde öğretmenimizin ısrarla takip ederek bizlere kazandırdığı bir alışkanlık hayatım boyunca ara ara başvurduğum kişisel bir zevke dönüştü: “sözlük okumak.” İlkokul çocuklarına sözlük kullanmayı öğreten, anlamını bilelim bilmeyelim bilgimizi teyit etme alışkanlığı kazandıran, o kelimelerin geçtiği kitap cümlelerini yüksek sesle okutarak birçok edebiyatçımızın ismini duymamızı sağlayan öğretmenimizin ruhu şâd olsun. O sıralar epey yaşlı olan öğretmenim ihtimal ki eskilerin özel bir hobi olarak gördükleri sözlükçülüğe bizi de ısındırmak istiyordu. O yaşlarda Türkçe’nin gündelik dilde pek kullanmadığımız kelimelerini, üstelik en seçkin cümlelerin içinde duymak zihnimizin gelişimine ve zaman içinde kendimizi ifade etme gücüne olumlu tesir ettiğinde kuşku yok. Sözlük okumak hem kelime dağarcığımızı genişletir hem de sözcüklerin anlam inceliklerini öğreterek insanın derin ve etraflı düşünmesine yardım eder. Özellikle terim sözlüklerinde verilen etimolojik bilgiler kavramların birbiriyle münasebetini ve dildeki gelişimi görmemizi sağlar. Bu sayede her terim zihnimizde doğru bir şekilde yerini bulur ve ihtiyaç duyduğumuzda ona kolayca erişebiliriz.

Sözlük okuma alışkanlığımız zamanla evde atlas ve ansiklopedilerle oynadığımız eğlenceli oyunlara dönüşmüş; kardeşimle atlastan koordinatları verip yer bulmaya, ansiklopedideki hayvan ve bitkilerin resimlerinden isimlerini tahmin etmeye çalışırdık. Büyüklerin okuryazar olmadığı evimizdeki birkaç cilt ansiklopedi gazetelerin kuponla dağıttığı cinstendi ama can sıkıntımızı bir süreliğine gidermeye yetiyordu. Misafir gittiğimiz evlerde kitaplıklardan alıp baktığım Meydan Larousselar, AnaBritannicalar henüz evimize girmemişti. Bir yerlerde okuduğuma göre İsaac Asimov Britannica ilk yayımlandığı zaman kendini eserlerini yazdığı çatı katına kilitlemiş ve tüm ciltleri okumuş. Diyeceksiniz ki ansiklopedi dediğiniz şey bir başvuru kitabıdır, öyle tarihî roman okur gibi peş peşe okunmaz. Ama ben bu rivayete inandım. Çünkü insan bir ansiklopediyi eline aldığında sadece merak ettiği şeylere bakmakla kalamaz. İlgili maddeler arasında seke seke dolaşırken daha önce duymadığı için merak etmediği, bir kez görünce de okumadan geçemeyeceği maddeleri de okurken bulur kendini. Özellikle kültür ve tarihle ilgili ansiklopedileri okurken insan bir süre sonra ansiklopedi okuduğunu dahi unutur. Belli konularda uzmanlaşmış ansiklopedileri okumak o konulara ilgi duyan kişiler tarafından saatlerce roman okur gibi okunabilirler. Bu çerçevede epeyce hatırı sayılır bir süre vaazlarımızdan birinde, gelenlere seçtiğimiz ansiklopedi maddelerini uzun bir dönem okumuş ve bu tecrübeyi “Ansiklopedi Okuyan Kadınlar” başlıklı bir yazıyla kayda düşmüştük.  Bu aralıksız okumadan kişiye ne kalır sorusunun cevabı öncelikle okuma ve not alma biçimimizle ilgili olmakla birlikte mâlûmunuz, kültür denilen şey okuduklarımızı unuttuktan sonra zihnimizde kalanlardır.

Yıllar içinde sözlüklerle ilgim hiç eksilmedi. Üniversiteye başladığımda bir hocamızın bizleri teşvik etmesiyle başladığım Elmalılı Tefsiri okuma çabamda ihtiyaç duyduğum Osmanlıca sözlük masamdan hiç kalkmadı. Bu sefer sözlüğe bakmayı biraz geliştirmiştim. Aradığım kelimenin olduğu sayfayı açtığımda sayfadaki tüm kelimeleri okuyarak sözlük okuma alışkanlığımı sürdürdüm. Tefsirin birinci cildi bittiğinde artık birkaç istisna kelime dışında sözlüğe bakma ihtiyacım kalmamıştı. Osmanlı dönemindeki onlarca manzum sözlüğün okunmak için olduğundan çok ezberlenmek için yazıldığını öğrendiğimde zihnin yapı taşı olan kelimeleri edinmek için gösterilen çabaya hayranlığım kat kat artmıştı. Kelimelerdeki kapalılığı gideren anlamındaki “mu‘cem” kelimesiyle okyanustan türediğine dair bir kanaat oluşan “kāmus” kelimelerinin geçmişimizde sözlüklere ad olmasının bendeki çağrışımı okyanus gibi geniş ve pırıl pırıl bir zihin demekti.

Derken hayatımıza TDV İslâm Ansiklopedisi girdi. Uzun yıllar boyunca dinimizin kavramları hakkında yazılmış tek ansiklopedi olan müsteşriklerin yazdığı İslam Ansiklopedisi dışında bir çalışmanın müslümanlar tarafından yapılmamış olmasının utancını yaşadıktan sonra seksenlerin sonlarında Türkiye Diyanet Vakfı, İslâm Ansiklopedisi’ni yayımlamaya başladığında duyduğumuz sevincin büyüklüğünü ansiklopediye fasikül olarak abone olup her gelen fasikülü roman okur gibi okumamızdan tahmin edebilirsiniz. “Bir kütüphane içerdikleri kadar dışarıda bıraktıklarıyla da sahibi hakkında bilgi verir,” diyen Alberto Manguel’in bu sözünü ansiklopedi ve sözlüklere de uyguladığımızda kültürümüzün ürettiği kaynakların kuşatıcılığının her zaman göğsümüzü kabarttığını söyleyebiliriz. Artık bilim insanları “ansiklopedizm” kavramı çerçevesinde ansiklopedilerin toplumsal ve siyasal bir projeye dönüştürülmesi konusunu çalışmaktalar. Umarız bu çerçevede iki İslam Ansiklopedisini; misyonları, işlevleri ve sosyo-kültürel bağlamları çerçevesinde detaylı şekilde inceleyen çalışmalar da çok geçmeden yapılır.

O günlerden, artık neredeyse tüm sözlük ve ansiklopedilerin dijitalleştiği bugüne geldiğimizde sivil ve resmî sözlüklerin, hemen her dilde ansiklopedinin bir tık uzağımızda olmasını bir nimet olarak gördüğümü ifade etmek isterim. Herhangi bir bilgiyi öncelikle ve hemen ansiklopediden kontrol etme isteğini “madde bağımlılığı” olarak niteleyen şakacı gençlerin ifadesiyle tam bir ansiklopedi maddesi bağımlısı olduğum tartışılmazdır. Burada bize düşen görev, teknolojiye direnmek veya eskiyi zorla sürdürmeye çalışmak değil, teknolojik gelişmelere uyum sağlayarak eskinin çok faydalı alışkanlıklarını devam ettirmek olmalıdır.

Şimdilerde TDV İslâm Ansiklopedisi bir güzellik daha yaparak “Dinî Terimler Sözlüğü”nü çıkarmış bulunuyor. Özel sözlüklerin en geniş grubunu oluşturan terim sözlükleri, dil bilgisi, edebiyat, felsefe, coğrafya, tarih, fizik, kimya ve matematik, sosyal bilimler terimleri sözlüğü gibi çok geniş bir alanı kapsar. Dinî alanda özel bir eğitimi olmayan insanlarımızı ansiklopediye yönlendirdiğimizde yaşadığımız sıkıntı nedeniyle dinî terimlere dair bir sözlük ihtiyacı kaçınılmazdı. Farklı mezhepler arasındaki görüş ayrılıklarını uzun uzadıya anlatmadan ilgili terim hakkında eskilerin tabiriyle “efradını câmî, ağyarını mânî,” yani genel okuyucuyu gereksiz detaylara boğmayan ama gerekli bilgileri de içeren bir eser olarak Dinî Terimler Sözlüğü eminim ki bir başvuru kaynağı olarak TDV İslâm Ansiklopedisi kadar aranan bir eser olacaktır. Şimdilik en önemli temennimiz eserin dijital dünyada da yakın zamanda yer almasıdır. İSAM elimizdeki sözlüğün “Erken Klasik Dönem Projesi” kapsamında hazırlandığını belirtirken “İkinci Klasik Dönem”le klasiklerimiz üzerindeki çalışmalarının kapsamı hakkında biz takipçilerini sevindirmiştir. Klasikleriyle bağı kopmuş bir medeniyet düşünülemeyeceği için bu projeyi bir müjde sevinciyle karşıladığımızı hassaten belirtmek isterim.

İslamî ilimler tarihinde terimler sözlüğünün ilk örnekleri çeşitli başlıklar altında yayımlanan Kur’an sözlükleridir. Bu çizginin son örneği olarak gördüğümüz “Dinî Terimler Sözlüğü” TDV İslâm Ansiklopedisi’ni esas almakla birlikte okuyabildiğim kadarıyla onun bir özeti olma durumunu fazlasıyla aşmış, maddeler içinden seçim yapılmak ve özetlenmekle kalmayıp amelî sonuçları olan kimi kavramların pratik sonuçlarına da yer vermiş. Maddeler özetlenirken mezhepler arasındaki görüş ayrılıklarına dair detaylar, felsefi ve tasavvufi yorumlar özet geçilmiş ve mesela “mezhep” maddesinin sonunda “belirli bir mezhebe bağlılık” konusundaki uygulamanın nasıl olacağına değinilerek benim gibi “iyi de biz ne yapacağız şimdi,” diyenler için güzel bir yol çizilmiş. “Hac” ve “Hak” maddeleri gibi pratik sonuçları biz sıradan okuyucular için önemli olan konular bu ihtiyaç gözetilerek yazılmış. Sözlüğün yazarı Prof. Dr. Ahmet Özel hocamız her şeyden önce ansiklopedik bir şahsiyet olarak öne çıkmaktadır. Kendisi alanıyla ilgili sayısız teliflerinin yanı sıra ansiklopedi hazırlama tecrübesi sürecinde kavramsallaştırma, çeşitli maddelerin telifi, redaktör, fıkıh ilim heyeti üyesi ve inceleme kurulu üyeliği gibi özellikleriyle bu işin sayılı mütehassıslarından biri olduğunu ortaya koymuştur. Elimizdeki sözlüğün bir diğer öne çıkan özelliği ansiklopedide bulunmayan bazı önemli maddelerin bu sözlük için yeniden yazılmış olması yanında bazı maddelerdeki bilgilerin de yeniden düzenlenmiş olmasıdır. Bu yönüyle âdeta ansiklopediyi güncellemiş sayılabilecek sözlükte görebildiğim kadarıyla “Arûsiyye, Bina, Fâtır, İtbâ, Kâfî, Sadaka Taşı…” gibi ansiklopedide bulunmayan maddeler de eklenmiştir.

Dinî Terimler Sözlüğü’nde bir maddenin nasıl ele alındığına dair “Kıraat” maddesi üzerinden örnek vermek isterim: Kıraat maddesinin ele alınışı, derinlemesine ve aşamalı bir anlatımla okuyucuyu bu geniş ilmî alanla buluşturur. İlk olarak, kıraat kelimesinin terimsel anlamına yer verilerek, bu kelimenin İslam literatüründe nasıl kullanıldığı ve özellikle Kur’ân-ı Kerim’in okunma biçimlerini ifade eden teknik bir kavram haline nasıl dönüştüğü açıklanır. Bu genel tanımın ardından “Kıraat İlmi” bölümüne geçilir. İki sayfayı bulan bu kısımda, kıraat ilminin tarihsel gelişimi ve bu disiplinin İslam dünyasında hangi dönemde ve nasıl bir ihtiyaçtan doğduğu ayrıntılarıyla ele alınır. İlk dönemlerden itibaren Kur’ân-ı Kerim’in farklı okuma biçimlerinin nasıl derlenip sistemleştirildiği, kıraat ilminin temel prensipleri anlatılır. Ardından, “Kıraat İmamları” ara bölümüne geçilir. Burada, yedi ve on kıraat imamları başta olmak üzere, her bir imamın geliştirdiği farklı kıraat biçimleri, okuma farklılıklarının hangi bölgesel ve tarihsel koşullarda ortaya çıktığı gibi konular da geniş bir şekilde açıklanır.

Sonrasında, “Kıraatin Sıhhati”ne geçilir. Bu bölümde, kıraatlerin sahih kabul edilmesi için gerekli şartlar, hangi kıraatlerin muteber sayıldığı ve bu konuda İslam âlimleri arasındaki tartışmalar değerlendirilir. Kıraatin doğruluğunun ve güvenilirliğinin neye dayanarak belirlendiği, sahih kıraatlerin nasıl korunduğu ve günümüze ulaştırıldığı incelenir. Bu noktadan sonra “Namazda Kıraat” bahsi ele alınır. Namaz esnasında Kur’an okumanın hükmü, farz olan kıraat miktarı, hangi sûrelerin tercih edilmesi gerektiği ve bu konudaki mezhepler arası farklılıklar açıklanır. Kıraatin ibadet hayatındaki yeri, Kur’an’ın nasıl ve hangi vakitlerde okunması gerektiği konusu okuyucuya sunulur. Son olarak “Hadis İlminde Kıraat” başlığı açılır; burada kıraat yoluyla hadislerin nasıl aktarıldığı, hadislerin okunarak doğrulanmasının önemi ve kıraatin hadis ravileri için taşıdığı değer açıklanır. Tüm bu anlatımlarla, “Kıraat” maddesi, okuyucunun hem kıraat ilmini derinlemesine kavramasına imkân tanır hem de ibadetlerde ve hadis ilminde kıraatin merkezî rolünü anlamasına katkıda bulunur. Bu örnekten de anlaşılacağı üzere eser tam bir okuma anlama ve öğrenme keyfi sunan titiz bir çalışmanın ürünüdür.

Daima elimin altında olacağından hiç kuşkum olmayan sözlüğün kapak ve tasarımının yalın ve sözlüğe yakışır bir tarzda, cildinin sağlam ve sık kullanım için kavî duruşuna rağmen biz yaşı ilerlemiş okuyucular için en önemli kusuru mürekkebinin soluk olmasıdır. Sonraki basımlarda masraftan kaçınmamayı hak eden bu eserin biraz daha kolay okunur şekilde siyah mürekkeple basılması yayıncıdan talebimizdir. Yazardan ricamız ise ansiklopedide olduğu gibi burada da her maddenin sonunda bir satırla ilgili maddelere işaret edilmek suretiyle konuyla ilgili bir kavram haritası oluşturmaya yardımcı olunmasıdır. Bir sözlük-sever olarak emeği geçen herkese en derin şükranlarımı sunuyorum.

İlkokulu yetmişli yılların başında Kadıköy’de okudum. Beşinci sınıfa geldiğimizde öğretmenimizin ısrarla takip ederek bizlere kazandırdığı bir alışkanlık hayatım boyunca ara ara başvurduğum kişisel bir zevke dönüştü: “sözlük okumak.” İlkokul çocuklarına sözlük kullanmayı öğreten, anlamını bilelim bilmeyelim bilgimizi teyit etme alışkanlığı kazandıran, o kelimelerin geçtiği kitap cümlelerini yüksek sesle okutarak birçok edebiyatçımızın ismini duymamızı sağlayan öğretmenimizin ruhu şâd olsun. O sıralar epey yaşlı olan öğretmenim ihtimal ki eskilerin özel bir hobi olarak gördükleri sözlükçülüğe bizi de ısındırmak istiyordu. O yaşlarda Türkçe’nin gündelik dilde pek kullanmadığımız kelimelerini, üstelik en seçkin cümlelerin içinde duymak zihnimizin gelişimine ve zaman içinde kendimizi ifade etme gücüne olumlu tesir ettiğinde kuşku yok. Sözlük okumak hem kelime dağarcığımızı genişletir hem de sözcüklerin anlam inceliklerini öğreterek insanın derin ve etraflı düşünmesine yardım eder. Özellikle terim sözlüklerinde verilen etimolojik bilgiler kavramların birbiriyle münasebetini ve dildeki gelişimi görmemizi sağlar. Bu sayede her terim zihnimizde doğru bir şekilde yerini bulur ve ihtiyaç duyduğumuzda ona kolayca erişebiliriz.

Sözlük okuma alışkanlığımız zamanla evde atlas ve ansiklopedilerle oynadığımız eğlenceli oyunlara dönüşmüş; kardeşimle atlastan koordinatları verip yer bulmaya, ansiklopedideki hayvan ve bitkilerin resimlerinden isimlerini tahmin etmeye çalışırdık. Büyüklerin okuryazar olmadığı evimizdeki birkaç cilt ansiklopedi gazetelerin kuponla dağıttığı cinstendi ama can sıkıntımızı bir süreliğine gidermeye yetiyordu. Misafir gittiğimiz evlerde kitaplıklardan alıp baktığım Meydan Larousselar, AnaBritannicalar henüz evimize girmemişti. Bir yerlerde okuduğuma göre İsaac Asimov Britannica ilk yayımlandığı zaman kendini eserlerini yazdığı çatı katına kilitlemiş ve tüm ciltleri okumuş. Diyeceksiniz ki ansiklopedi dediğiniz şey bir başvuru kitabıdır, öyle tarihî roman okur gibi peş peşe okunmaz. Ama ben bu rivayete inandım. Çünkü insan bir ansiklopediyi eline aldığında sadece merak ettiği şeylere bakmakla kalamaz. İlgili maddeler arasında seke seke dolaşırken daha önce duymadığı için merak etmediği, bir kez görünce de okumadan geçemeyeceği maddeleri de okurken bulur kendini. Özellikle kültür ve tarihle ilgili ansiklopedileri okurken insan bir süre sonra ansiklopedi okuduğunu dahi unutur. Belli konularda uzmanlaşmış ansiklopedileri okumak o konulara ilgi duyan kişiler tarafından saatlerce roman okur gibi okunabilirler. Bu çerçevede epeyce hatırı sayılır bir süre vaazlarımızdan birinde, gelenlere seçtiğimiz ansiklopedi maddelerini uzun bir dönem okumuş ve bu tecrübeyi “Ansiklopedi Okuyan Kadınlar” başlıklı bir yazıyla kayda düşmüştük.  Bu aralıksız okumadan kişiye ne kalır sorusunun cevabı öncelikle okuma ve not alma biçimimizle ilgili olmakla birlikte mâlûmunuz, kültür denilen şey okuduklarımızı unuttuktan sonra zihnimizde kalanlardır.

Yıllar içinde sözlüklerle ilgim hiç eksilmedi. Üniversiteye başladığımda bir hocamızın bizleri teşvik etmesiyle başladığım Elmalılı Tefsiri okuma çabamda ihtiyaç duyduğum Osmanlıca sözlük masamdan hiç kalkmadı. Bu sefer sözlüğe bakmayı biraz geliştirmiştim. Aradığım kelimenin olduğu sayfayı açtığımda sayfadaki tüm kelimeleri okuyarak sözlük okuma alışkanlığımı sürdürdüm. Tefsirin birinci cildi bittiğinde artık birkaç istisna kelime dışında sözlüğe bakma ihtiyacım kalmamıştı. Osmanlı dönemindeki onlarca manzum sözlüğün okunmak için olduğundan çok ezberlenmek için yazıldığını öğrendiğimde zihnin yapı taşı olan kelimeleri edinmek için gösterilen çabaya hayranlığım kat kat artmıştı. Kelimelerdeki kapalılığı gideren anlamındaki “mu‘cem” kelimesiyle okyanustan türediğine dair bir kanaat oluşan “kāmus” kelimelerinin geçmişimizde sözlüklere ad olmasının bendeki çağrışımı okyanus gibi geniş ve pırıl pırıl bir zihin demekti.

Derken hayatımıza TDV İslâm Ansiklopedisi girdi. Uzun yıllar boyunca dinimizin kavramları hakkında yazılmış tek ansiklopedi olan müsteşriklerin yazdığı İslam Ansiklopedisi dışında bir çalışmanın müslümanlar tarafından yapılmamış olmasının utancını yaşadıktan sonra seksenlerin sonlarında Türkiye Diyanet Vakfı, İslâm Ansiklopedisi’ni yayımlamaya başladığında duyduğumuz sevincin büyüklüğünü ansiklopediye fasikül olarak abone olup her gelen fasikülü roman okur gibi okumamızdan tahmin edebilirsiniz. “Bir kütüphane içerdikleri kadar dışarıda bıraktıklarıyla da sahibi hakkında bilgi verir,” diyen Alberto Manguel’in bu sözünü ansiklopedi ve sözlüklere de uyguladığımızda kültürümüzün ürettiği kaynakların kuşatıcılığının her zaman göğsümüzü kabarttığını söyleyebiliriz. Artık bilim insanları “ansiklopedizm” kavramı çerçevesinde ansiklopedilerin toplumsal ve siyasal bir projeye dönüştürülmesi konusunu çalışmaktalar. Umarız bu çerçevede iki İslam Ansiklopedisini; misyonları, işlevleri ve sosyo-kültürel bağlamları çerçevesinde detaylı şekilde inceleyen çalışmalar da çok geçmeden yapılır.

O günlerden, artık neredeyse tüm sözlük ve ansiklopedilerin dijitalleştiği bugüne geldiğimizde sivil ve resmî sözlüklerin, hemen her dilde ansiklopedinin bir tık uzağımızda olmasını bir nimet olarak gördüğümü ifade etmek isterim. Herhangi bir bilgiyi öncelikle ve hemen ansiklopediden kontrol etme isteğini “madde bağımlılığı” olarak niteleyen şakacı gençlerin ifadesiyle tam bir ansiklopedi maddesi bağımlısı olduğum tartışılmazdır. Burada bize düşen görev, teknolojiye direnmek veya eskiyi zorla sürdürmeye çalışmak değil, teknolojik gelişmelere uyum sağlayarak eskinin çok faydalı alışkanlıklarını devam ettirmek olmalıdır.

Şimdilerde TDV İslâm Ansiklopedisi bir güzellik daha yaparak “Dinî Terimler Sözlüğü”nü çıkarmış bulunuyor. Özel sözlüklerin en geniş grubunu oluşturan terim sözlükleri, dil bilgisi, edebiyat, felsefe, coğrafya, tarih, fizik, kimya ve matematik, sosyal bilimler terimleri sözlüğü gibi çok geniş bir alanı kapsar. Dinî alanda özel bir eğitimi olmayan insanlarımızı ansiklopediye yönlendirdiğimizde yaşadığımız sıkıntı nedeniyle dinî terimlere dair bir sözlük ihtiyacı kaçınılmazdı. Farklı mezhepler arasındaki görüş ayrılıklarını uzun uzadıya anlatmadan ilgili terim hakkında eskilerin tabiriyle “efradını câmî, ağyarını mânî,” yani genel okuyucuyu gereksiz detaylara boğmayan ama gerekli bilgileri de içeren bir eser olarak Dinî Terimler Sözlüğü eminim ki bir başvuru kaynağı olarak TDV İslâm Ansiklopedisi kadar aranan bir eser olacaktır. Şimdilik en önemli temennimiz eserin dijital dünyada da yakın zamanda yer almasıdır. İSAM elimizdeki sözlüğün “Erken Klasik Dönem Projesi” kapsamında hazırlandığını belirtirken “İkinci Klasik Dönem”le klasiklerimiz üzerindeki çalışmalarının kapsamı hakkında biz takipçilerini sevindirmiştir. Klasikleriyle bağı kopmuş bir medeniyet düşünülemeyeceği için bu projeyi bir müjde sevinciyle karşıladığımızı hassaten belirtmek isterim.

İslamî ilimler tarihinde terimler sözlüğünün ilk örnekleri çeşitli başlıklar altında yayımlanan Kur’an sözlükleridir. Bu çizginin son örneği olarak gördüğümüz “Dinî Terimler Sözlüğü” TDV İslâm Ansiklopedisi’ni esas almakla birlikte okuyabildiğim kadarıyla onun bir özeti olma durumunu fazlasıyla aşmış, maddeler içinden seçim yapılmak ve özetlenmekle kalmayıp amelî sonuçları olan kimi kavramların pratik sonuçlarına da yer vermiş. Maddeler özetlenirken mezhepler arasındaki görüş ayrılıklarına dair detaylar, felsefi ve tasavvufi yorumlar özet geçilmiş ve mesela “mezhep” maddesinin sonunda “belirli bir mezhebe bağlılık” konusundaki uygulamanın nasıl olacağına değinilerek benim gibi “iyi de biz ne yapacağız şimdi,” diyenler için güzel bir yol çizilmiş. “Hac” ve “Hak” maddeleri gibi pratik sonuçları biz sıradan okuyucular için önemli olan konular bu ihtiyaç gözetilerek yazılmış. Sözlüğün yazarı Prof. Dr. Ahmet Özel hocamız her şeyden önce ansiklopedik bir şahsiyet olarak öne çıkmaktadır. Kendisi alanıyla ilgili sayısız teliflerinin yanı sıra ansiklopedi hazırlama tecrübesi sürecinde kavramsallaştırma, çeşitli maddelerin telifi, redaktör, fıkıh ilim heyeti üyesi ve inceleme kurulu üyeliği gibi özellikleriyle bu işin sayılı mütehassıslarından biri olduğunu ortaya koymuştur. Elimizdeki sözlüğün bir diğer öne çıkan özelliği ansiklopedide bulunmayan bazı önemli maddelerin bu sözlük için yeniden yazılmış olması yanında bazı maddelerdeki bilgilerin de yeniden düzenlenmiş olmasıdır. Bu yönüyle âdeta ansiklopediyi güncellemiş sayılabilecek sözlükte görebildiğim kadarıyla “Arûsiyye, Bina, Fâtır, İtbâ, Kâfî, Sadaka Taşı…” gibi ansiklopedide bulunmayan maddeler de eklenmiştir.

Dinî Terimler Sözlüğü’nde bir maddenin nasıl ele alındığına dair “Kıraat” maddesi üzerinden örnek vermek isterim: Kıraat maddesinin ele alınışı, derinlemesine ve aşamalı bir anlatımla okuyucuyu bu geniş ilmî alanla buluşturur. İlk olarak, kıraat kelimesinin terimsel anlamına yer verilerek, bu kelimenin İslam literatüründe nasıl kullanıldığı ve özellikle Kur’ân-ı Kerim’in okunma biçimlerini ifade eden teknik bir kavram haline nasıl dönüştüğü açıklanır. Bu genel tanımın ardından “Kıraat İlmi” bölümüne geçilir. İki sayfayı bulan bu kısımda, kıraat ilminin tarihsel gelişimi ve bu disiplinin İslam dünyasında hangi dönemde ve nasıl bir ihtiyaçtan doğduğu ayrıntılarıyla ele alınır. İlk dönemlerden itibaren Kur’ân-ı Kerim’in farklı okuma biçimlerinin nasıl derlenip sistemleştirildiği, kıraat ilminin temel prensipleri anlatılır. Ardından, “Kıraat İmamları” ara bölümüne geçilir. Burada, yedi ve on kıraat imamları başta olmak üzere, her bir imamın geliştirdiği farklı kıraat biçimleri, okuma farklılıklarının hangi bölgesel ve tarihsel koşullarda ortaya çıktığı gibi konular da geniş bir şekilde açıklanır.

Sonrasında, “Kıraatin Sıhhati”ne geçilir. Bu bölümde, kıraatlerin sahih kabul edilmesi için gerekli şartlar, hangi kıraatlerin muteber sayıldığı ve bu konuda İslam âlimleri arasındaki tartışmalar değerlendirilir. Kıraatin doğruluğunun ve güvenilirliğinin neye dayanarak belirlendiği, sahih kıraatlerin nasıl korunduğu ve günümüze ulaştırıldığı incelenir. Bu noktadan sonra “Namazda Kıraat” bahsi ele alınır. Namaz esnasında Kur’an okumanın hükmü, farz olan kıraat miktarı, hangi sûrelerin tercih edilmesi gerektiği ve bu konudaki mezhepler arası farklılıklar açıklanır. Kıraatin ibadet hayatındaki yeri, Kur’an’ın nasıl ve hangi vakitlerde okunması gerektiği konusu okuyucuya sunulur. Son olarak “Hadis İlminde Kıraat” başlığı açılır; burada kıraat yoluyla hadislerin nasıl aktarıldığı, hadislerin okunarak doğrulanmasının önemi ve kıraatin hadis ravileri için taşıdığı değer açıklanır. Tüm bu anlatımlarla, “Kıraat” maddesi, okuyucunun hem kıraat ilmini derinlemesine kavramasına imkân tanır hem de ibadetlerde ve hadis ilminde kıraatin merkezî rolünü anlamasına katkıda bulunur. Bu örnekten de anlaşılacağı üzere eser tam bir okuma anlama ve öğrenme keyfi sunan titiz bir çalışmanın ürünüdür.

Daima elimin altında olacağından hiç kuşkum olmayan sözlüğün kapak ve tasarımının yalın ve sözlüğe yakışır bir tarzda, cildinin sağlam ve sık kullanım için kavî duruşuna rağmen biz yaşı ilerlemiş okuyucular için en önemli kusuru mürekkebinin soluk olmasıdır. Sonraki basımlarda masraftan kaçınmamayı hak eden bu eserin biraz daha kolay okunur şekilde siyah mürekkeple basılması yayıncıdan talebimizdir. Yazardan ricamız ise ansiklopedide olduğu gibi burada da her maddenin sonunda bir satırla ilgili maddelere işaret edilmek suretiyle konuyla ilgili bir kavram haritası oluşturmaya yardımcı olunmasıdır. Bir sözlük-sever olarak emeği geçen herkese en derin şükranlarımı sunuyorum.

TDV İslam Araştırmaları Merkezi (İSAM), kuruluşunun ilk yıllarında İslam paradigmasına uygun bir ansiklopedi yayımlama idealini taşıyan bir hayalle yola çıkmışken, zamanla çok boyutlu bir araştırma kurumuna dönüşmüştür. Bugün hem klasik hem de modern dönemlere dair araştırma projeleri, akademisyen eğitimleri, akademik araştırmalar için sunduğu veri tabanları ve kurucu metinlerin tahkik ve tenkitli neşirleriyle geniş bir hizmet yelpazesi sunmaktadır.

İSAM, dijital çağın faydamıza sunduğu yeni araçları etkin bir şekilde kullanarak titizlikle ürettiği bilginin hem akademik dünyada hem de genel okuyucu kitlelerinde tanınmasını ve yayılmasını sağlamaya özel önem atfetmektedir. Bununla birlikte sadece temel İslamî bilimlerde değil, disiplinler arası araştırmalarda da öncü bir rol üstlenmekte ve böylelikle entelektüel bir ekosistem yaratmaktadır. Bugüne kadar oluşturduğu bu ekosistem hem araştırmacıların hem de paydaşlarının gönülden takdirini kazanmıştır. Bu başarıya katkı sağlayan tüm taraflara içten gelen bir minnet borcumuz vardır.

Geleceğin İnşası ve Sorumluluklarımız
Çağımızda hedef kitle beğenisinin belirleyici rolü, elde edilen başarıların sürdürülebilirliğini sağlamayı hayli zorlaştırmaktadır. Bu bağlamda, kurumumuzun gelecekte karşılaşacağı zorlu süreçleri öngörmek ve hazırlıklı olmak hayatî bir önem arz etmektedir. “Hazıra dağlar dayanmaz” atasözü, mevcut başarıların kalıcı olabilmesi için kar topu gibi büyümek gerektiğini ifade eder. Bu nedenle, kurumumuzun geleceğe hazırlanması, mevcut yönetici kadronun önünde kritik bir sorumluluk olarak durmaktadır. Kanaatimce İSAM’ın başarılı bir araştırma merkezi olarak gelecekte etkinliğini sürdürebilmesi, öncelikle zihniyet ve akademik koşullarını yeni durumlarla uyumlu hale getirmesiyle doğru orantılıdır. Lojistik hazırlık ve bürokratik koşullar da önemlidir ama bunlar ikinci planda kalır.

Küresel Ölçekte Bilimsel İş Birliğinin Önemi
Uluslararası bilim çevreleriyle etkin bir şekilde bütünleşmek, geniş koalisyonlar kurmak ve en önemlisi de zihniyet olarak buna açık olmak, bir araştırma merkezinin uluslararası saygınlık kazanması için elzemdir. Başarılı bir ansiklopedicilik faaliyeti, etkili yayıncılık, ilahiyat, beşerî ve sosyal bilim alanlarına paradigmatik katkılarda bulunacak akademisyenler yetiştirmek gibi önümüzde yığınla duran vazifeler listesinin üstesinden gelmek ancak kolektif bir çabayla mümkün olabilecektir. Bu sebeple İSAM’ın, Batı ve Doğu ayrımı gözetmeksizin küresel bilimsel merkezlerle iş birliğini çok daha fazla güçlendirmesi kaçınılmazdır. Bilimi tüm insanlığın ortak mülkü olarak kabul etmek gerektiği kanısındayım. Hz. Peygamber’in ifadesiyle, “ilim müslümanın yitiğidir” ve mekân ayrımı gözetilmeksizin her yerde ona ulaşmanın yolunu bulmak hem bireylerin hem de İSAM gibi kurumların vazifesi olmalıdır.

Yanlışa Karşı Çıkmak: Coğrafya Eksenli Toptan Redciliğin Üstesinden Gelmek
Farklı coğrafyalarda üretilmiş bilimsel bilgiler, çeşitli kültürel, politik veya toplumsal etkiler nedeniyle zaman zaman deformasyonlar veya yanlışlıklar içerebilir. Ancak, bu deformasyonları, o bilginin tamamını geçersiz kılmak için bir bahane olarak kullanmak doğru değildir. Başka bir deyişle, bilimsel bilgi üretiminde karşılaşılan bazı hatalar veya bozulmalar, tüm bilimsel çıktının ya da bilimin kendisinin hatalı olduğu anlamına gelmez. Evet, Batı biliminde Batı-merkezcilik, oryantalizm, emperyalizm, kolonyalizm ve ırkçılık gibi faktörler önemli deformasyonlara sebep olmuştur. Bu hususlar belki de en ağır eleştirileri hak etmektedir. Nitekim hem Doğulu hem de Batılı ilim adamları ve düşünürler, bilimsel deformasyonlara yönelik derinlemesine eleştiriler sunmuşlardır. Abdullah Laroui, Mustafa el-A’zamî ve Abdüllatif et-Tibâvî gibi Doğulu düşünürler, bunları eleştiren önemli çalışmalar yapmışlardır. Aynı şekilde Bryan S. Turner, Robert Irwin, Edward Said, Wael Hallaq, Clive Ponting ve Peter Frankopan gibi Batı havzasında yetişen akademisyenler de bu meselelerde yüksek derecede eleştirel analizler sunmuşlardır. Bu eleştiriler sayesinde Batı yüksek akademik tarihçiliğinde Avrupa merkezci perspektifle dünya tarihi yazmak hayli zorlaşmıştır. Clive Ponting’in World History: A New Perspective’i; Antropolog Eric. R. Wolf’un Europe and the People Without Border’ı; Peter Frankopan’ın The Silk Roads: A New history of the World adlı çalışmaları Avrupa merkezli tarih yazım geleneğini sarsan önemli çalışmalardan sadece birkaçıdır.

Bilimsel İş Birliğinin Gücü: İSAM’ın Uluslararası Faaliyetleri
Bilimsel araştırmalarda ilerlemek, Batı ve Doğu arasındaki karşıtlıkları aşarak, farklı kültürel ve coğrafi bağlamlardan gelen bilgileri doğru bir şekilde entegre etmek ve iş birliği yapmakla mümkün olur. Bu çerçevede, İSAM’ın farklı coğrafi ve kültürel bağlamlarda üretilmiş bilgileri bir araya getirmeyi ve dünya çapındaki yetkin bilim insanlarıyla iş birliği yapmayı hedeflemesi büyük önem taşır. Merkez olarak, uluslararası alanda ilgilendiğimiz disiplinlerdeki güncel tartışmaları izlemek ve “network”lerimizi genişletmek amacıyla stratejiler üzerinde çalışıyoruz. Hedefimiz, dünya genelinde yayımlanan yeni kitaplar, geliştirilen teoriler veya uygulamaya konulan yöntemler hakkında bilgi edinmek ve bunları çok kısa bir süre içinde merkezimize transfer etmektir. Böylece yeniliklerin İSAM aracılığıyla en hızlı ve etkili biçimde takip edildiği inancını sağlamlaştırmayı hedefliyoruz.

Bu doğrultuda, Orta Asya, Kuzey Afrika, Uzak Doğu, Orta Doğu, Kıta Avrupası ve Kuzey Amerika’daki bilimsel kuruluşlarla iş birliği anlaşmaları imzalıyor ve ortak projeler yürütüyoruz. Bunun ete kemiğe bürünmüş bir örneği, 4-7 Haziran 2024 tarihlerinde Özbekistan’ın Semerkand şehrinde İmam Buhari Uluslararası Bilimsel Araştırma Merkezi’nin ev sahipliğinde yapılmış olan IV. Geleneksel Hanefi Mezhebi Çalıştayı’dır. İSAM bu bilimsel etkinliği ev sahibi kuruluşun yanı sıra Universitat Münster ve The University of Texas ile ortaklaşa düzenlemiştir. Ayrıca, yakın dönemde merkezimizde gerçekleşen Taha Abdurrahman’ın “Özgün bir İslam felsefesini nasıl kurarız?” başlıklı konferansı da paydaş kurumlarla yapılan iş birliklerinin önemli bir örneği olmuştur. Bu tür akademik etkinlikler, İSAM’ın uluslararası alandaki referanslarını güçlendirdiği gibi bilgi alışverişini de hızlandırmaktadır.

Misafir Araştırmacılarımıza Kapılarımız Hep AÇIK
Öte yandan Misafir Araştırmacı Programı (İSAM-MAP), dünyanın dört bir yanından araştırmacılara kapılarını açarak, merkezimizin uluslararası iş birliği hedeflerine doğrudan hizmet eden önemli bir etkinlik olarak öne çıkmaktadır. Program çerçevesinde kabul edilen araştırmacılara, geniş bir çalışma alanı ve kapsamlı kütüphane koleksiyonlarına erişim imkânı sunulmakta; ayrıca, kampüs içinde temel donanımlara sahip tek kişilik odalarda konaklama olanağı sağlanmaktadır.

İSAM’ın Araştırma Kadrosunda Yenilik ve Geleceğe Hazırlık
İSAM’ın başarılı bir araştırma merkezi olmasının akademik koşullarına da kısaca göz atmak yerinde olacaktır. Şunu hemen belirtmek gerekir ki öteden beri Merkezimizin en önemli karakteristiği ülkemizin ilahiyat, beşerî ve sosyal bilim alanındaki akademik camianın sağlıklı bir temas noktasını oluşturmasıdır. İSAM farklılıkları yargılamayan atmosferiyle oluşturduğu hüsnü kabul kültürüyle ve zengin kütüphanesiyle çeşitli disiplinlere mensup araştırmacı ve hocaların sağlıklı temaslarına aracılık eden bir kapasiteye sahip başarılı bir örnek olarak durmaktadır.  İSAM’ın bel kemiğini oluşturan araştırmacı kadrolarımızı da evrensel planda iddialı olabilecek bir araştırma merkezinin gerektirdiği kültür, düşünce, formasyon ve zihniyet çeşitliliğine kavuşturmak istiyoruz. Geleceğe hazırlık bağlamında attığımız önemli adımlardan biri araştırmacı asistanlığı kadrolarımızı güçlendirmek oldu. 15 farklı alandan Merkezimize araştırmacı asistanı olarak başvuruda bulunan 51 adayın içinde yapılan bilim sınavı ve mülâkatlar sonucu 12’si asil 8’i yedek olmak üzere 20 aday başarılı bulunmuştur.

Geleceğin Uzmanları: Asistanlar ve İhtisas Alanları
Bünyemize dahil ettiğimiz asistanlar şu alanlarda ihtisaslaşacaklardır:

İSAM’ın entelektüel muhitinde, özel olarak hazırlanan oryantasyon programları ve danışmanlık hizmetlerinin yanı sıra Doğu ve Batı ülkelerinde görecekleri eğitimlerle geleceğin söz sahibi uzmanları yetişmiş olacaktır. İSAM ilan edilen ve doldurulamayan Çağdaş Kur’an Çalışmaları, Çağdaş İslam Mezhepleri ile Rusya ve Balkanlar’da İslam ve Müslüman Topluluklar alanlarının yansıra ilan edeceği yeni alanlarda yeni araştırmacı asistanları alımına devam edecektir. Önümüzdeki süreçte Merkezimiz 30’a yakın uzman yetiştirmeyi hedeflemektedir.

İlahiyat Öğretiminde Yenilikçi Yaklaşımlar
Kendi köklerimiz ve ilim geleneğimizle irtibatı koparmadan dinî düşünce üretme süreçlerinde karşılaştığımız tıkanıklıkları aşmak adına ilahiyat çalışmalarını güncel meselelere nasıl yönlendirebiliriz, sorusuna cevap aramak amacıyla Ekim ayında Ankara, Marmara, İstanbul ve 29 Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakülteleriyle müşterek bir sempozyum düzenliyoruz. Amacı, ilahiyat alanındaki eğitim, bilgi üretim ve öğretim süreçlerinde karşılaşılan sorunları ele almak ve çözümler üretmektir. Ayrıca, İslam medeniyetinin köklü mirasını ve değerlerini günümüz dünyasının ihtiyaçları ve sorunları ile uyumlu hale getirerek ilahiyat eğitimini daha etkili ve çağdaş bir yapıya kavuşturmanın fikrî altyapısının oluşmasına katkıda bulunmak istiyoruz. Şu ana kadar yurt içinden 47 akademisyen katılımlarını teyit etmişlerdir.

Bilgi Üretiminde Teknolojik Adımlar ve Dijital Dönüşüm
İSAM’ın yoğun biçimde devam eden bilgi üretme çalışmalarına paralel olarak üretilen bilginin güncel teknolojiler üzerinden güvenli biçimde araştırmacıların ve halkın kullanımına sunmak için yaptığı çalışmalar da paralel olarak sürdürülmektedir. Bu amaçla çok sayıda proje eş zamanlı olarak yürütülmekte, bir yandan sunucu, depolama ünitesi, kablolu, kablosuz ağ altyapıları güncellenirken öte taraftan uzun yıllar önce kurumda hazırlanmış ya da satın alınmış ama çeşitli nedenlerle güncellenmemiş yazılımlar tek tek gözden geçirilmekte ve yenilenmektedir.

Bu kapsamda yeni İSAM web sitesi Türkçe, Arapça ve İngilizce olarak yayına alınmış, Osmanlı Araştırmaları Dergisi için yeni bir web sitesi hazırlanmış, Tematik Ansiklopediler için madde üretim sürecini kontrol edecek yazılımın sipariş-telif modülleri hazırlanarak kullanıma alınmıştır. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin yönetim sistemi de günün ihtiyaçlarını karşılamak üzere sürekli güncellenmektedir.

Veri Yönetimi ve Kütüphane Otomasyonu
İSAM’da üretilen verilerin anlamlı parçalara ayrılması, tek bir havuzda toplanması, etiketlenmesi, ilişkilendirilmesi, bütün ansiklopedilerin ortak bir yönetim sistemi üzerinden yönetilmesi, yine bütün ansiklopedilerin hem tek tek hem de toplu olarak taranmasına imkân sağlayacak portal çalışmaları eş zamanlı olarak yürütülmektedir.

Sürdürülmekte olan diğer bir çalışma ise İSAM Kütüphanesi için yıllar evvel kurum çalışanları tarafından hazırlanmış olan kütüphane otomasyon sistemiyle, makale ve arşiv veri tabanlarının hizmete sunulduğu yazılımın yenilenmesidir. Yüzbinlerce bibliyografik veri ve ekli tam metinlerden oluşan bu veri tabanlarının yeni sistemlere aktarımı için analizler tamamlanmış, kullanılacak sistemler belirlenmiş ve gerekli testler yapılmıştır. Gelinen aşamada verilerin uluslararası standartlara uygun hale getirilmesi çalışmaları devam etmektedir. Bu çalışmalar tamamlandığında kütüphane verileri uluslararası kuruluşların ve üniversitelerin de kullandığı güncel yazılım teknolojileriyle donatılmış sistemler üzerinden hizmete sunulacaktır.

Görüyorum ki siz okuyucularımıza, İSAM dostlarına anlatacak çok meselemiz birikmiş lakin yazımızı burada noktalayalım. İSAM olarak her birinizin bu bilimsel yolculukta yanımızda olmasından mutluluk ve gurur duyuyoruz. Destekleriniz için sonsuz teşekkürlerimizi sunuyor, başarılı çalışmalarınızın devamını diliyoruz.  “Yeni fikirler, yeni yollar açar.” Birlikte bilimin sınırlarını genişletmeye devam edeceğiz.

Başka bir yazıda buluşmak ümidiyle….

TDV İslam Araştırmaları Merkezi (İSAM), kuruluşunun ilk yıllarında İslam paradigmasına uygun bir ansiklopedi yayımlama idealini taşıyan bir hayalle yola çıkmışken, zamanla çok boyutlu bir araştırma kurumuna dönüşmüştür. Bugün hem klasik hem de modern dönemlere dair araştırma projeleri, akademisyen eğitimleri, akademik araştırmalar için sunduğu veri tabanları ve kurucu metinlerin tahkik ve tenkitli neşirleriyle geniş bir hizmet yelpazesi sunmaktadır.

İSAM, dijital çağın faydamıza sunduğu yeni araçları etkin bir şekilde kullanarak titizlikle ürettiği bilginin hem akademik dünyada hem de genel okuyucu kitlelerinde tanınmasını ve yayılmasını sağlamaya özel önem atfetmektedir. Bununla birlikte sadece temel İslamî bilimlerde değil, disiplinler arası araştırmalarda da öncü bir rol üstlenmekte ve böylelikle entelektüel bir ekosistem yaratmaktadır. Bugüne kadar oluşturduğu bu ekosistem hem araştırmacıların hem de paydaşlarının gönülden takdirini kazanmıştır. Bu başarıya katkı sağlayan tüm taraflara içten gelen bir minnet borcumuz vardır.

Geleceğin İnşası ve Sorumluluklarımız
Çağımızda hedef kitle beğenisinin belirleyici rolü, elde edilen başarıların sürdürülebilirliğini sağlamayı hayli zorlaştırmaktadır. Bu bağlamda, kurumumuzun gelecekte karşılaşacağı zorlu süreçleri öngörmek ve hazırlıklı olmak hayatî bir önem arz etmektedir. “Hazıra dağlar dayanmaz” atasözü, mevcut başarıların kalıcı olabilmesi için kar topu gibi büyümek gerektiğini ifade eder. Bu nedenle, kurumumuzun geleceğe hazırlanması, mevcut yönetici kadronun önünde kritik bir sorumluluk olarak durmaktadır. Kanaatimce İSAM’ın başarılı bir araştırma merkezi olarak gelecekte etkinliğini sürdürebilmesi, öncelikle zihniyet ve akademik koşullarını yeni durumlarla uyumlu hale getirmesiyle doğru orantılıdır. Lojistik hazırlık ve bürokratik koşullar da önemlidir ama bunlar ikinci planda kalır.

Küresel Ölçekte Bilimsel İş Birliğinin Önemi
Uluslararası bilim çevreleriyle etkin bir şekilde bütünleşmek, geniş koalisyonlar kurmak ve en önemlisi de zihniyet olarak buna açık olmak, bir araştırma merkezinin uluslararası saygınlık kazanması için elzemdir. Başarılı bir ansiklopedicilik faaliyeti, etkili yayıncılık, ilahiyat, beşerî ve sosyal bilim alanlarına paradigmatik katkılarda bulunacak akademisyenler yetiştirmek gibi önümüzde yığınla duran vazifeler listesinin üstesinden gelmek ancak kolektif bir çabayla mümkün olabilecektir. Bu sebeple İSAM’ın, Batı ve Doğu ayrımı gözetmeksizin küresel bilimsel merkezlerle iş birliğini çok daha fazla güçlendirmesi kaçınılmazdır. Bilimi tüm insanlığın ortak mülkü olarak kabul etmek gerektiği kanısındayım. Hz. Peygamber’in ifadesiyle, “ilim müslümanın yitiğidir” ve mekân ayrımı gözetilmeksizin her yerde ona ulaşmanın yolunu bulmak hem bireylerin hem de İSAM gibi kurumların vazifesi olmalıdır.

Yanlışa Karşı Çıkmak: Coğrafya Eksenli Toptan Redciliğin Üstesinden Gelmek
Farklı coğrafyalarda üretilmiş bilimsel bilgiler, çeşitli kültürel, politik veya toplumsal etkiler nedeniyle zaman zaman deformasyonlar veya yanlışlıklar içerebilir. Ancak, bu deformasyonları, o bilginin tamamını geçersiz kılmak için bir bahane olarak kullanmak doğru değildir. Başka bir deyişle, bilimsel bilgi üretiminde karşılaşılan bazı hatalar veya bozulmalar, tüm bilimsel çıktının ya da bilimin kendisinin hatalı olduğu anlamına gelmez. Evet, Batı biliminde Batı-merkezcilik, oryantalizm, emperyalizm, kolonyalizm ve ırkçılık gibi faktörler önemli deformasyonlara sebep olmuştur. Bu hususlar belki de en ağır eleştirileri hak etmektedir. Nitekim hem Doğulu hem de Batılı ilim adamları ve düşünürler, bilimsel deformasyonlara yönelik derinlemesine eleştiriler sunmuşlardır. Abdullah Laroui, Mustafa el-A’zamî ve Abdüllatif et-Tibâvî gibi Doğulu düşünürler, bunları eleştiren önemli çalışmalar yapmışlardır. Aynı şekilde Bryan S. Turner, Robert Irwin, Edward Said, Wael Hallaq, Clive Ponting ve Peter Frankopan gibi Batı havzasında yetişen akademisyenler de bu meselelerde yüksek derecede eleştirel analizler sunmuşlardır. Bu eleştiriler sayesinde Batı yüksek akademik tarihçiliğinde Avrupa merkezci perspektifle dünya tarihi yazmak hayli zorlaşmıştır. Clive Ponting’in World History: A New Perspective’i; Antropolog Eric. R. Wolf’un Europe and the People Without Border’ı; Peter Frankopan’ın The Silk Roads: A New history of the World adlı çalışmaları Avrupa merkezli tarih yazım geleneğini sarsan önemli çalışmalardan sadece birkaçıdır.

Bilimsel İş Birliğinin Gücü: İSAM’ın Uluslararası Faaliyetleri
Bilimsel araştırmalarda ilerlemek, Batı ve Doğu arasındaki karşıtlıkları aşarak, farklı kültürel ve coğrafi bağlamlardan gelen bilgileri doğru bir şekilde entegre etmek ve iş birliği yapmakla mümkün olur. Bu çerçevede, İSAM’ın farklı coğrafi ve kültürel bağlamlarda üretilmiş bilgileri bir araya getirmeyi ve dünya çapındaki yetkin bilim insanlarıyla iş birliği yapmayı hedeflemesi büyük önem taşır. Merkez olarak, uluslararası alanda ilgilendiğimiz disiplinlerdeki güncel tartışmaları izlemek ve “network”lerimizi genişletmek amacıyla stratejiler üzerinde çalışıyoruz. Hedefimiz, dünya genelinde yayımlanan yeni kitaplar, geliştirilen teoriler veya uygulamaya konulan yöntemler hakkında bilgi edinmek ve bunları çok kısa bir süre içinde merkezimize transfer etmektir. Böylece yeniliklerin İSAM aracılığıyla en hızlı ve etkili biçimde takip edildiği inancını sağlamlaştırmayı hedefliyoruz.

Bu doğrultuda, Orta Asya, Kuzey Afrika, Uzak Doğu, Orta Doğu, Kıta Avrupası ve Kuzey Amerika’daki bilimsel kuruluşlarla iş birliği anlaşmaları imzalıyor ve ortak projeler yürütüyoruz. Bunun ete kemiğe bürünmüş bir örneği, 4-7 Haziran 2024 tarihlerinde Özbekistan’ın Semerkand şehrinde İmam Buhari Uluslararası Bilimsel Araştırma Merkezi’nin ev sahipliğinde yapılmış olan IV. Geleneksel Hanefi Mezhebi Çalıştayı’dır. İSAM bu bilimsel etkinliği ev sahibi kuruluşun yanı sıra Universitat Münster ve The University of Texas ile ortaklaşa düzenlemiştir. Ayrıca, yakın dönemde merkezimizde gerçekleşen Taha Abdurrahman’ın “Özgün bir İslam felsefesini nasıl kurarız?” başlıklı konferansı da paydaş kurumlarla yapılan iş birliklerinin önemli bir örneği olmuştur. Bu tür akademik etkinlikler, İSAM’ın uluslararası alandaki referanslarını güçlendirdiği gibi bilgi alışverişini de hızlandırmaktadır.

Misafir Araştırmacılarımıza Kapılarımız Hep AÇIK
Öte yandan Misafir Araştırmacı Programı (İSAM-MAP), dünyanın dört bir yanından araştırmacılara kapılarını açarak, merkezimizin uluslararası iş birliği hedeflerine doğrudan hizmet eden önemli bir etkinlik olarak öne çıkmaktadır. Program çerçevesinde kabul edilen araştırmacılara, geniş bir çalışma alanı ve kapsamlı kütüphane koleksiyonlarına erişim imkânı sunulmakta; ayrıca, kampüs içinde temel donanımlara sahip tek kişilik odalarda konaklama olanağı sağlanmaktadır.

İSAM’ın Araştırma Kadrosunda Yenilik ve Geleceğe Hazırlık
İSAM’ın başarılı bir araştırma merkezi olmasının akademik koşullarına da kısaca göz atmak yerinde olacaktır. Şunu hemen belirtmek gerekir ki öteden beri Merkezimizin en önemli karakteristiği ülkemizin ilahiyat, beşerî ve sosyal bilim alanındaki akademik camianın sağlıklı bir temas noktasını oluşturmasıdır. İSAM farklılıkları yargılamayan atmosferiyle oluşturduğu hüsnü kabul kültürüyle ve zengin kütüphanesiyle çeşitli disiplinlere mensup araştırmacı ve hocaların sağlıklı temaslarına aracılık eden bir kapasiteye sahip başarılı bir örnek olarak durmaktadır.  İSAM’ın bel kemiğini oluşturan araştırmacı kadrolarımızı da evrensel planda iddialı olabilecek bir araştırma merkezinin gerektirdiği kültür, düşünce, formasyon ve zihniyet çeşitliliğine kavuşturmak istiyoruz. Geleceğe hazırlık bağlamında attığımız önemli adımlardan biri araştırmacı asistanlığı kadrolarımızı güçlendirmek oldu. 15 farklı alandan Merkezimize araştırmacı asistanı olarak başvuruda bulunan 51 adayın içinde yapılan bilim sınavı ve mülâkatlar sonucu 12’si asil 8’i yedek olmak üzere 20 aday başarılı bulunmuştur.

Geleceğin Uzmanları: Asistanlar ve İhtisas Alanları
Bünyemize dahil ettiğimiz asistanlar şu alanlarda ihtisaslaşacaklardır:

İSAM’ın entelektüel muhitinde, özel olarak hazırlanan oryantasyon programları ve danışmanlık hizmetlerinin yanı sıra Doğu ve Batı ülkelerinde görecekleri eğitimlerle geleceğin söz sahibi uzmanları yetişmiş olacaktır. İSAM ilan edilen ve doldurulamayan Çağdaş Kur’an Çalışmaları, Çağdaş İslam Mezhepleri ile Rusya ve Balkanlar’da İslam ve Müslüman Topluluklar alanlarının yansıra ilan edeceği yeni alanlarda yeni araştırmacı asistanları alımına devam edecektir. Önümüzdeki süreçte Merkezimiz 30’a yakın uzman yetiştirmeyi hedeflemektedir.

İlahiyat Öğretiminde Yenilikçi Yaklaşımlar
Kendi köklerimiz ve ilim geleneğimizle irtibatı koparmadan dinî düşünce üretme süreçlerinde karşılaştığımız tıkanıklıkları aşmak adına ilahiyat çalışmalarını güncel meselelere nasıl yönlendirebiliriz, sorusuna cevap aramak amacıyla Ekim ayında Ankara, Marmara, İstanbul ve 29 Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakülteleriyle müşterek bir sempozyum düzenliyoruz. Amacı, ilahiyat alanındaki eğitim, bilgi üretim ve öğretim süreçlerinde karşılaşılan sorunları ele almak ve çözümler üretmektir. Ayrıca, İslam medeniyetinin köklü mirasını ve değerlerini günümüz dünyasının ihtiyaçları ve sorunları ile uyumlu hale getirerek ilahiyat eğitimini daha etkili ve çağdaş bir yapıya kavuşturmanın fikrî altyapısının oluşmasına katkıda bulunmak istiyoruz. Şu ana kadar yurt içinden 47 akademisyen katılımlarını teyit etmişlerdir.

Bilgi Üretiminde Teknolojik Adımlar ve Dijital Dönüşüm
İSAM’ın yoğun biçimde devam eden bilgi üretme çalışmalarına paralel olarak üretilen bilginin güncel teknolojiler üzerinden güvenli biçimde araştırmacıların ve halkın kullanımına sunmak için yaptığı çalışmalar da paralel olarak sürdürülmektedir. Bu amaçla çok sayıda proje eş zamanlı olarak yürütülmekte, bir yandan sunucu, depolama ünitesi, kablolu, kablosuz ağ altyapıları güncellenirken öte taraftan uzun yıllar önce kurumda hazırlanmış ya da satın alınmış ama çeşitli nedenlerle güncellenmemiş yazılımlar tek tek gözden geçirilmekte ve yenilenmektedir.

Bu kapsamda yeni İSAM web sitesi Türkçe, Arapça ve İngilizce olarak yayına alınmış, Osmanlı Araştırmaları Dergisi için yeni bir web sitesi hazırlanmış, Tematik Ansiklopediler için madde üretim sürecini kontrol edecek yazılımın sipariş-telif modülleri hazırlanarak kullanıma alınmıştır. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin yönetim sistemi de günün ihtiyaçlarını karşılamak üzere sürekli güncellenmektedir.

Veri Yönetimi ve Kütüphane Otomasyonu
İSAM’da üretilen verilerin anlamlı parçalara ayrılması, tek bir havuzda toplanması, etiketlenmesi, ilişkilendirilmesi, bütün ansiklopedilerin ortak bir yönetim sistemi üzerinden yönetilmesi, yine bütün ansiklopedilerin hem tek tek hem de toplu olarak taranmasına imkân sağlayacak portal çalışmaları eş zamanlı olarak yürütülmektedir.

Sürdürülmekte olan diğer bir çalışma ise İSAM Kütüphanesi için yıllar evvel kurum çalışanları tarafından hazırlanmış olan kütüphane otomasyon sistemiyle, makale ve arşiv veri tabanlarının hizmete sunulduğu yazılımın yenilenmesidir. Yüzbinlerce bibliyografik veri ve ekli tam metinlerden oluşan bu veri tabanlarının yeni sistemlere aktarımı için analizler tamamlanmış, kullanılacak sistemler belirlenmiş ve gerekli testler yapılmıştır. Gelinen aşamada verilerin uluslararası standartlara uygun hale getirilmesi çalışmaları devam etmektedir. Bu çalışmalar tamamlandığında kütüphane verileri uluslararası kuruluşların ve üniversitelerin de kullandığı güncel yazılım teknolojileriyle donatılmış sistemler üzerinden hizmete sunulacaktır.

Görüyorum ki siz okuyucularımıza, İSAM dostlarına anlatacak çok meselemiz birikmiş lakin yazımızı burada noktalayalım. İSAM olarak her birinizin bu bilimsel yolculukta yanımızda olmasından mutluluk ve gurur duyuyoruz. Destekleriniz için sonsuz teşekkürlerimizi sunuyor, başarılı çalışmalarınızın devamını diliyoruz.  “Yeni fikirler, yeni yollar açar.” Birlikte bilimin sınırlarını genişletmeye devam edeceğiz.

Başka bir yazıda buluşmak ümidiyle….

Hüseyin Hilmi Paşa’nın Aydın, Suriye vilayetlerinde görevli iken aldığı nişan

Üç katlı İsam Kütüphanesi’nin kapısından içeri girdiğinizde sizi pencerelerle aydınlanan galeri boşluklu büyük bir iç avlu karşılar. Akabinde sağlı sollu sıralanmış rafların yanında çalışma masalarını, fotokopi servisini görürsünüz. Mekâna dair ilk izlenimlerinizin ardından eğer çalışmanıza kolaylık sağlayacak alana yakın boş bir masa bulabildiyseniz o günün şanslı araştırmacısı sizsinizdir. Burada sizi görünenin ötesinde, dijital veri tabanları,  çeşitli arşiv katalogları, evraklar, koleksiyonlar ve daha niceleriyle koca bir dünyanın beklediğini, kütüphane içinde kütüphane olduğunu söylemek isterim.

Belgelerin arasında yalnızca resmî tarihin değil, aynı zamanda o tarihin gölgesinde kalan insan ruhunun da izlerini görmeniz mümkün; vaktiyle yazılmış mektuplar, dostlarına gönül koyan cümleler, basit hesap defterleri,  fotoğraflar, zarif desenlerle bezeli sayfalar…  Sizi özellikle temin ederim ki evrak koleksiyonlarını incelerken, her dosyada bir insanın, bir şehrin, koca bir memleketin hikâyesini bulacaksınız. 

Bu yazıda özellikleri ve mahiyeti itibariyle dikkatinizi çekeceğini düşündüğüm İSAM Kütüphanesi Arşivi’nin araştırmaya açılan ilk koleksiyonu olan “Hüseyin Hilmi Paşa Evrakı”ndan bahsetmek istiyorum.Büyük ölçüde, Hüseyin Hilmi Paşa’nın (1855-1923) 35 yıllık memuriyet hayatı boyunca yapmış olduğu şahsî ve resmî yazışmalar ile aile üyelerine ait belgeleri içerir. Paşa’nın doğduğu yer olan Midilli’de Tahrirat Kalemi’nde 1874 yılında başladığı memuriyet hayatı silsile halinde şöyle sıralanabilir: Midilli’de mukayyit ve müdür; Aydın ve Suriye’de mektupçu; Burdur’da padişah çiftliklerinin idareciliği; Mersin, Maan, Nablus ve Süleymaniye’de mutasarrıflık; Adana ve Yemen’de valilik; Manastır-Kosova-Selanik merkezli Rumeli Genel Müfettişliği, Dahiliye Nâzırlığı, Sadrazamlık, Adliye Nâzırlığı ve son olarak Viyana Sefirliği. Hilmi Paşa, elçiliğinin nihayete erdiği 1918 sonrasında da bulunduğu Viyana’dan ülkeye dönmemiş, 1923 yılında burada vefat etmiştir.

1874 yılında Midilli Tahrirat Kalemi’nde henüz bir memur olan Hüseyin Hilmi Efendi burada göz hapsinde bulunan Namık Kemal ile tanışır. Onun tüm eserlerini okumuş ve fikirlerinden oldukça etkilenmiş olması sebebiyle döneminde N. Kemal’in çömezi olarak anılmaktan kurtulamamıştır. N. Kemal, Midilli mutasarrıfı tayin edilince H. Hilmi Efendi’yi Midilli Tahrirat Müdürlüğü’ne getirmesi de  (1881) bu konuyu destekleyen bir unsur olur. N. Kemal’in Hüseyin Hilmi Efendi ile olan hususi münasebetleri 1878-1888 yılları arasında kendisine yazdığı mektuplarda (68 adet) açık olarak okunabilmektedir. N. Kemal’in bu mektuplarının yanı sıra mutasarrıflığı dolayısıyla yaptığı bazı resmî yazışmaları, Hüseyin Hilmi Paşa Evrakı’nın çok önemli bir parçasını teşkil etmektedir.[1]

İstanbul’a gelecek olan vali/paşayı karşılaması konusunda Namık Kemal’in Hüseyin Hilmi Efendi’ye mektubu

Evrak koleksiyonunun yoğunlaştığı devir, Osmanlı İmparatorluğu’nun çözülme dönemlerine denk gelen, isyanların baş gösterdiği, çete faaliyetlerinin doruğa ulaştığı bir zaman diliminde II. Abdülhamid tarafından kurulan ve başına H. Hilmi Paşa’nın tayin edildiği Rumeli Genel Müfettişliği yıllarına (1902-1908) rastlamaktadır (946 belge). Selanik, Kosova ve Manastır üçgeninde tüm Rumeli’nin idarî ve askerî amiri (Rumeli Vilâyât-ı Selâse Müfettiş-i Umûmi) olarak görev yapan Hüseyin Hilmi Paşa’nın bu bölgede Sırp, Bulgar çeteleri ile mücadele; cemiyet-i fesâdiye (bozguncu örgüt) olarak anılan İttihat-Terakki tarafından yürütülen faaliyetlerin takibi; İngiltere, Rusya gibi dış aktörlerin askerî ve siyasî teşebbüsleri; Makedonya ve Girit meseleleri gibi uluslararası siyasî literatürüne giren konulara dair faaliyetleri yaptığı yazışmalardan izlenebilmektedir. Ayrıca, Hilmi Paşa’nın aldığı istihbari rapor, layiha ve mektuplar dışında kendisinin bizzat takip ettiği Almanya, Avusturya, Belçika, Fransa, İtalya ve İngiltere basınında çıkan özellikle Rumeli, Makedonya, Girit, İttihat-Terakki konulu haber ve yazıların derlenmesi ve Türkçe’ye çevrilmesi, kamuoyunu okuma ve doğru karar alma süreçlerindeki yönteminin anlaşılması bakımından kıymetlidir.

Hüseyin Hilmi Paşa

Hüseyin Hilmi Paşa, II. Abdülhamid’in çok güvendiği önemli bir diplomat olarak kritik bir dönemde Arnavut, Bulgar, Sırp, Rum, Ulah, Türk ve Çingeneler’in bir arada yaşadığı ve bir anlamda barut fıçısı halinde bulunan Makedonya bölgesinde, hükmü geçen tek otorite olarak görev yapmıştır. Böylesine önemli bir eşikte kurumsal olarak kendisi ile başlayıp biten müfettişlik görevini üstlenen Hilmi Paşa’nın diplomat kimliğinin yansıdığı belgeler aynı zamanda Paşa’nın mektupçuluğundan gelen arşivci özelliğine de işaret etmektedir. Nitekim, kendisine gelen tüm belgeleri bunlara cevap olarak giden yazılarının müsveddeleriyle birlikte dosyalaması ve muhafaza ederek arşivlemesi, bu vasfını açık şekilde göstermektedir.

Paşa’nın daha önce vali olarak görev yaptığı Yemen bölgesinde ortaya çıkan İmam Yahyâ isyanı da kendisinin ilk sadrazamlık dönemine denk gelen önemli bir olaydır. Bu isyanla ilgili olarak koleksiyonda yer alan belgeler de toplumsal ve siyasî açıdan kaynamaya ve çözülmeye başlayan Ortadoğu özelinde yürütülen faaliyetlere ışık tutması bakımından önem taşımaktadır.

Hüseyin Hilmi Paşa’nın siyasî yönünü yansıtan resmî evrak dışında kalan özel evrakı da koleksiyonun önemli bir başka bölümünü teşkil etmektedir. Paşa’nın kayınpederi Abdi Bey’e ait Midilli’deki arazilerle ilgili dosya, Paşa’nın eşi ve çocukları ile olan yazışmaları, ailenin kendi aralarında yaptıkları yazışmalar bu bakımdan oldukça değerlidir.

Hüseyin Hilmi Paşa’ya Sadrazam Ferit tarafından gönderilen şifreli telgraf

Hüseyin Hilmi Paşa Evrakı ilk olarak 2006 yılında fon ve belge olmak üzere iki temel düzeyde 1714 kayıtta tasnif edilerek araştırmaya açılmış ve özet katalogu basılı olarak yayımlanmıştır.[2] Daha sonra web katalogu da hazırlanmış ve basılı nüshada bulunan kimi yanlışlar bu versiyonda giderilmiştir. 2016 yılında bir sahaftan satın alınan 78 yeni belgenin de tasnifi tamamlanmış ve mevcut kataloga ilave edilmiştir. Eklenen bu belgeler, koleksiyonun son 15 kaydında (1714-1728 arası) özet bilgileri yer alan grubu teşkil etmekte olup Hüseyin Hilmi Paşa’nın hanımı ve çocukları arasındaki yazışmaları içermektedir. Aile tarihine ışık tutan bu mektuplar ağırlıklı olarak H. Hilmi Paşa’nın eşi Zehra Hanım ve kızları Aliye Hilmi çevresinde gidip gelmiştir. Söz konusu mektuplarla birlikte koleksiyon daha da zengin bir içerik kazanmıştır.

Hüseyin Hilmi Paşa Evrakı üzerindeki arşivcilik çalışmaları halihazırda da sürmektedir. Bu çalışmalar kapsamında koleksiyon yeniden ele alınarak fon, seri, dosya ve belge olmak üzere dört temel düzeyde tasnife tâbi tutulmakta olup, bu aşamalar nihayetlendiğinde arşiv daha organik, anlaşılır ve kullanışlı bir yapıya kavuşacaktır. 

Viyana sefiri iken Avusturya-Macaristan ile yapılacak görüşmelere birinci murahhas olarak görevlendirildiğine dair berat

Osmanlı topraklarından kopan Balkanlar ve Ortadoğu’da 19. yüzyıl sonları ve 20. yüzyıl başları arasında her iki coğrafyanın bütününü sarma temayülü  gösteren hatta günümüzde dahi devam eden müşevveş vaziyeti açık şekilde yansıtan Hüseyin Hilmi Paşa Evrakı’nın, en önemli arşiv kaynaklarından biri olarak son devir Osmanlı tarihi araştırmacıları için daima özel bir yere sahip olacağına kuşku yoktur.

Online kataloga erişim için http://ktp.isam.org.tr/?blm=arahhp&navdil=tr

[1] N. Kemal’in Hüseyin Hilmi Efendi’ye yazdığı mektuplardan koleksiyonda bulunanlar şu çalışmada yayımlanmıştır: Ali Akyıldız, Azmi Özcan, Namık Kemal’den Mektup Var (Yayımlanmamış Mektuplar), İstanbul: İBB Kültür AŞ, 2008.

[2] Hüseyin Hilmi Paşa Evrakı Kataloğu, haz. Ömer Faruk Bahadur, Asiye Kakırman Yıldız, Müslüm İstekli, Kenan Yıldız, proje yön. Mustafa Birol Ülker (İSAM: İstanbul, 2006).