Bu şehir, tarih boyunca Doğu ile Batı’nın birbirine bakıp sessizce anlaştığı bir yer. Burada ne tam bir uyum ne de bir çatışma vardır; bir araya gelen her şey, kendi kimliğinden bir şey kaybetmeden ötekine yaklaşır. İSAM ise bu karmaşık akışın içinde, bir şeyleri hem biriktiren hem de dönüştüren bir merkez. Her sabah buraya adım attığınızda, bahçede sizi karşılayan sessizlikte bir zaman duygusu belirir; bu, akıp giden bir zaman değil durup düşünen, etrafına bakıp kendi anlamını arayan bir zamandır. Bu sessizlikte çalışmanın, öğrenmenin ve bir şeyler inşa etmenin o kadar eski ve o kadar insana dair olduğunu fark edersiniz ki, oturduğunuz yerden kalkmadan dünyaya başka bir gözle bakmaya başlarsınız. İSAM, bu hislerin mekânıdır; burada üretilen her bilgi, kendi sınırlarını aşarak başka bir hikâyeye dokunur.

İSAM 41 yıldır bu duyguları hissederek, müslüman toplumların meselelerine dair sağlam ve güvenilir bir bilgi temeli oluşturmak için titizlikle çalışıyor. Üniversiteler, araştırma merkezleri, finans kuruluşları ve sivil toplum örgütleriyle kurduğu güçlü iş birlikleriyle bilgiye dayalı bir toplum inşa etme gayreti sergiliyor. İSAM’ın bu başarısının ardında her daim ilmîliği düstur edinmesi, farklılığa açık olması, güçlü akademik bağlantıları ve mükemmeliyeti hedefleyen neşir anlayışı yatmaktadır. Bu karakteristikliği ile İSAM, global düzeyde benzer kuruluşlara örnek teşkil eden, müslüman dünyasında güvenilir bir bilgi üretim merkezi olarak öne çıkmaktadır.

1983 yılında Dr. Tayyar Altıkulaç, Prof. Dr. Bekir Topaloğlu ve idealist yol arkadaşlarının çabalarıyla temelleri atılan merkezimiz, derleme, araştırma, uzmanlaşma ve uzman yetiştirmeyi tek çatı altında birleştiren yenilikçi bir yapının ilk adımı olmuştur. Nitekim, bu vizyon doğrultusunda 33 yıllık titiz bir emeğin sonucu 46 ciltlik orijinal TDV İslâm Ansiklopedisi tamamlanmış ve toplumumuzun entelektüel mirası engeller olmaksızın erişilebilir hale getirilmiştir. Şimdi ise, bu birikimi güncelleyerek daha da zenginleştirmek için yoğun bir şekilde çalışmaktayız.

İSAM bünyesinde yetişen uzmanlar,  ansiklopedinin ve diğer çalışmaların hayata geçirilmesini yalnızca bir görev değil, nesiller arasında aktarılan bir kültürün devamlılığını sağlayan bir miras olarak görmüşlerdir. Bu anlayışla alanında kıdemli hocaların rehberliğinde projelere dahil edilen genç araştırmacılar, birer meslektaş olarak desteklenmiş ve zamanı geldiğinde bu bayrağı devralmanın gururunu taşımışlardır. Bu döngü kimi zaman kendi araştırmalarıyla birlikte TDV İslâm Ansiklopedisi’nin mutfağında yetişen hocalarımızla kimi zaman da İSAM ve Diyanet Vakfı’nın burs programlarıyla yurt dışında eğitim görerek İSAM’a dönmüş araştırmacılarımızla sürmüştür. Günümüzde de yurt içi ve yurt dışındaki prestijli üniversitelerde akademik kariyerlerini sürdüren bu uzmanlar, alanlarında bilimsel bilgi üretimini ileriye taşımakta; çeşitli disiplinlerde araştırmalar yaparak yeni bakış açıları ve çözümler geliştirmektedirler. Araştırmacılarımızın, bilim dünyasında ve kamu yönetiminde bilgiye dayalı kararların alınmasında üstlendiği etkili rol, kurumumuz için büyük bir gurur ve ilham kaynağıdır. Bu vesile ile İSAM’ın arkasındaki güç ve desteğini hiçbir zaman esirgemeyen Diyanet İşleri Başkanlığı ile  Türkiye Diyanet Vakfı’nı anmadan geçemeyiz. İnsanlık için yüksek idealleri hedefleyen Başkanlık ve Vakfın kesintisiz desteği, ülkemizin entelektüel mirasına ve İslam düşüncesinin evrensel boyutta tanınmasına yönelik önemli katkılar olarak tarihe geçecektir.

Geçen yaklaşık 40 yıl içinde dünya, ansiklopedik bilgi üretimi ve araştırma alanlarında büyük dönüşümlere tanıklık etmiştir. Bugün, bilgi üretimi alanındaki rekabet, dünya çapında en önemli öncelik haline gelmiştir. Rekabet, sadece bilimsel bilgiye erişimle sınırlı kalmayıp yapay zekâ teknolojilerinin gelişimiyle farklı alanlara taşınmış; veri analizine dayalı araştırmalar yeni bir mücadele zemini oluşturmuştur. Bu dinamik süreç akademik araştırma merkezleri ve bilgi üretiminde öncü kuruluşlar üzerinde ciddi baskılar oluşturmuş, yenilikçi stratejilere yönelimi neredeyse zorunlu hale getirmiştir.

Bu bağlamda, İSAM olarak bizler de hızla değişen bilgi dünyasına ayak uydurmak ve kurumumuzu geleceğe hazırlamak amacıyla, kadromuza 12 yeni araştırmacı asistanı dahil etmiş bulunuyoruz. Son derece şeffaf yürüttüğümüz başvuru sürecinde alan ve konu kısıtlaması olmaksızın İSAM’ın belirlediği çalışma gündemleriyle ilişkili çalışmalar yürütmek isteyen ve iki dil yeterliliğini taşıyan genç araştırmacıların başvuruları alınmıştır. Geçtiğimiz nisan ayında yapılan ilana gelen başvuruların yazılı sınavları belirlenen komisyonlarca adayların isimleri gizli tutularak değerlendirilmiş ve sonrasında yapılan sözlü mülâkat neticesinde temayüz eden 12 araştırmacı asistanı Kasım ayı itibariyle İSAM’daki görevlerine başlamışlardır. Asistanlarımız, güçlü bir akademik oryantasyon programı ve Doğu ile Batı’daki üniversitelerde planlanan eğitimlerle, yalnızca yerel düzeyde değil, aynı zamanda uluslararası alanda da başarılı işler yapabilecek donanıma sahip olacaklardır.

İSAM’da pek çok kez gerçekleşen bayrak devrinin son halkasını oluşturan ve sadece İSAM’ın değil Türkiye akademisinin de yüz akı olacağına inandığımız genç araştırmacılarımızın kendilerinden beklenen misyonu yerine getirmek için hep yapageldiğimiz gibi kıdemli hocalarımızla kol kola gayret göstererek bayrağı devralacaklarına inancımız tam. Önümüzdeki senelerde de yeni giriştiğimiz projelerimizle bağlantılı olarak yine başka genç araştırmacılarımıza da aramızda yer açma gayreti içerisinde olacağız.

Araştırmacı Asistanlarımız

Bütün kitaplarımın yayına hazırlanma süreci İSAM’da geçmiştir. Bu güzel mekân uzun süre neredeyse şehirdeki ikinci evim oldu. Fakat kütüphanelerle olan münasebetim bugünün değil, çocukluğumun Ankara’sına uzanan bir hikâyedir. Kavaklıdere’de, haftada bir gün alt sokağımıza gelen yarım gün konaklayan gezici kütüphane, hayatımın en sihirli macera dolu mekânlarından biriydi. O zamanlar çocuk kitapları diye bir bölüm yoktu sanırım her kitap çocuğa da büyüğe de aynı kapıdan açılırdı. Yaşımla alâkası olmayan sadece kapağından etkilenerek seçtiğim kitapları alır, ne okuduğumun tam mânasıyla farkında olmadan okurdum. Marie Antoinette’in giyotinde son bulan trajik hayatı, Rousseau’nun Emile’i ya da Dostoyevski’nin Karamazov Kardeşler’inin orta bire giden bir çocukla ne işi olurdu ki? Fakat bir otobüsün koltuklarının çıkarılıp raflar dolusu kitapla donatılması harika bir fikirdi. Her hafta iki ödünç kitap alır, hızla okur, yenileri için mahallemizin günü olan çarşambayı beklerdim.

Ankara Kız Lisesi’ne başladığımda da kitaplarla bağım hiç kopmadı, okulun kitaplık ve tiyatro kolunda görev almıştım. Hâlâ hafızamdadır, kütüphanenin o loş ve macera dolu havasında nice Avrupa klasiklerini okuyup içlerindeki önemli cümleleri defterime kaydederdim. Kendi klasiklerimize ulaşmak ise uzun zaman aldı; o da ayrı bir hikâye.  

Daha sonra Hacettepe Üniversitesi Eczacılık Fakültesi’nde geçirdiğim İngilizce hazırlık senesi, arkadaşlarımın deyimiyle ağır derslerle yüklü yılların öncesindeki altın çağımızdı. İngilizce metinlerin yanı sıra Türk edebiyatının ve düşünce dünyamızın köşe taşı eserlerini de okumaya çalıştığımız zamanlar. Öte yandan, gençlerin iki kutba ayrılarak birbirlerine pusu kurduğu, sert tartışmaların ölümcül çatışmalara sebep olduğu, 80 İhtilali’nin hemen öncesi son ağır ve büyülü günlerdi. Evde bana ait bir odam ve kütüphanem vardı ancak başkalarının da çalıştığını görmek, insana evin dar kuyusunda bulamadığı bir heves ve azim verirdi. Genç insanların sosyalleşmeye olan ihtiyacı da işin cabasıydı.

Özellikle her sömestr sekiz-on ders aldığımız yıllarda sınav zamanı üniversitenin kitap kokan kütüphanesinde sabaha kadar çalıştığım olurdu. Cefakâr babam ezan vakti gelip alırdı beni. Münevver kız çocuk idealine bağlı bir cumhuriyet kişisi… Biraz da özellikle İngilizce kaynak kitaplarımız sadece bu kütüphanede bulunduğundan, bu nadide kitaplar, farmakopeler ödünç verilmediğinden, kütüphanede çalışmaya mahkumduk.  

Sonra o zor günler çatışmalar, ölümler, yıkımlar… Üniversiteye giremez olmuştuk ve son sene mezun olmak uğruna kitaplarla dolu ağır sırt çantamı alıp Kızılay Kumrular Sokak’taki Adnan Ötüken İl Halk Kütüphanesi’ne taşındım. Tavanın yüksekliği acılarımı dindirir, orijinal ahşap masalar onlarca yılın yaşanmışlığıyla ruhumu kuşatır, yumuşak sarımsı ışıklandırması sayfaları sevgiyle ışıldatırdı. Evimiz Ayrancı’da olduğundan dolmuşla birkaç durak sonra ulaşırdım. O zamanlar sırt ağrısı nedir bilmediğimden saatlerce oturur, ilaçların sayfalarca süren kimyasal formüllerini ezberler, şifalı bitkilerin bize ne söylemeye çalıştığını anlamaya çalışırdım. Bu kadar çok çalışmamın sebebi okul birincisi olmak değil, mezun olup kurtulmak ve daha çok istediğim öteki işlere yaklaşmaktı. Felsefi metinler okumak, hikâyeler yazmak, yolculuklara çıkmak.

Sonunda olanlar oldu; 12 Eylül 1980 İhtilali bıçak gibi hayatımızı ortadan biçti. O günlerin güzel haberi 1983’te Bahçelievler’de açılan Milli Kütüphane’ydi. Kıymetli el yazmalarının, önemli bazı eserlerin ilk kez dijitale aktarılacağını, içinde çok nadide kitaplar bulunduğunu duymuştuk. Sevinçle görmeye gittim fakat kapısından adım bile atamadım; başörtülü girilemiyordu. Ne kadar kırıldığımı anlatamam, hâlâ da o travmayla kapısından içeri girmiş değilim. Genç yaştaki acılar, kalp kırıklıkları ne unutuluyor ne de diniyor. Geçen yıl T.C. Cumhurbaşkanlığı Millet Kütüphanesi’ni ziyaret ettim ve her meşrepten, yaştan insanın özgürce gelip çalışmalarını, modern imkânlardan yararlanmalarını etkileyici ve dostane buldum. Zamanın çoğul ruhuna yakışan bir yer.  

1990’da Ankara’dan İstanbul’a taşındıktan birkaç yıl sonra Avrupa ve İslam dünyasındaki kadın zirvelerine dair izlenimlerimi bir kitapta toplamış ve ilk kitabım olan Bir Dünyanın Kadınları’nı çıkarmıştım. Beni bir konuşma için Nürnberg’e davet eden feminist örgütün adından almıştım kitabın ismini: “Frauen von rer Einen Welt” Bu arada annelik, evle yaşlılarla ilgilenme, gündelik hayatın aman vermez çevrimi, eczacılık mesleğinin icrası derken yazmak hayal oldu. Dergi ve kitap okumalarım sürse de yazmanın gerektirdiği kuytu sessizliğe ulaşmak neredeyse imkânsızdı. Durmadan sürüklenmemizi isteyen hayat, çoğu zaman durup düşünmeye yazmaya izin vermez. Hele ki bir kadın yazmak gibi tekinsiz gereksiz ve tuhaf bir işe kalkışacaksa hayat kördüğüm gibi yumak olup üzerine daha da sıkıca gelir. Bir kadın aşkın bir iş için ayrılan vakitlerinin, yakınlarının hayatından çalındığı iması yüzünden hep özür dilemek zorunda kalır.

Sevgili arkadaşım Nevin Meriç İSAM Kütüphanesi’nden söz ettiğinde doksanlı yılların sonuydu sanırım. Fakat “İslam Araştırmaları Merkezi” olarak inşa edilen kütüphane, İslam dini, tarihi ve medeniyetini ilmî esaslar çerçevesinde araştırmak ve tanıtmak için kurulmuştu. İhtisas gerektiren bir kayıt sistemi vardı. Bu arada ilk hikâye kitabım olan Derin Siyah da yayınlanıp Yazarlar Birliği tarafından yılın hikâye kitabı seçilince(2002), iki kitabımla birlikte başvurdum ve kartıma kavuştum. Açık konuşmak gerekirse başvuruda hissetmiştim ki edebi metinlerin akademi dünyasında yeterince değeri yok. Daha ciddi şeyler yazmam bekleniyordu. Somut verilerin ve referans sisteminin yanında özellikle de kurgu eserlerin havada kaldığı gibi bir inancı fark etmemek mümkün değildi.    

İSAM Kütüphanesi bana muhtaç olduğum sessizliği sağlıyor üstüne bir de bahçe vaat ediyordu. Gönül isterdi ki çok daha büyük ulu ağaçlarla dolu bir bahçe olsun. Fakat buna da şükür; karda, kışta, yağmurda ve baharda bahçenin her hali köklenmemize yol açıyor. Rüzgârla düşen olgun incirler, baharlarda ekilen çuha çiçekleri, gencecik erguvanlar bilgece salınan sihirli salkım söğütlere kadar… Sonra öğle aralarında yemek için dışarıda dolaşıp arayışa girmeye de gerek kalmıyor, çünkü sağlıklı ve malzemesi helalinden uygun fiyata menü hazır. Çay ocağında durmadan hizmet veren kardeşler. Adını andığım bütün kütüphanelerde yanımızda çay taşırdık, bu da büyük bir eziyetti. İSAM’da dostlarla yapılan iftarlar da bir gelenek haline geldi ve daha sürmesini dilerim.  

Dünyada görkemleriyle büyüleyen birçok kütüphaneyi görmek imkânım oldu. NYC’de Public Library bunlardan biri. Aynı zamanda müze olan ve kültürel etkinliklerin de gerçekleştiği bu kütüphanede dünya insanlarıyla birlikte o tarihî masalardaki derin sessizlikte çalışmak, herkesin okumak, düşünmek ve yazmaktan oluşan denizde yüzdüğünü görmek ilham verici. Fakat turistler büyük bir sessizlik içinde de olsa gezebildiklerinden, üniversite kütüphaneleri her zaman daha çekici ve elverişli geldi bana. Mesela New York State Üniversitesi’nin çok katlı devasa kütüphanesi… Yüzlerce insanla birlikte okumak ve yazmak varoluşumuzu derinleştirecek müşterek soruları da beraberinde getiriyor. Buralarda devletlerle halkları, insanlarla sistemleri ayırt etmek mümkün. Bugün, Filistin için yapılan eylemlerin ana dinamiği de bu; akleden, hisseden bireylerin kuşatmaları kırma yeteneği…

Bir dönem de Connecticut eyaletindeki Sacred Heart Üniversitesi’nin kütüphanesinde çalışmıştım. Burası Katoliklerin kurduğu en köklü üniversitelerden biriydi. Kütüphanenin bazı köşelerine yerleştirilmiş kanepeler vardı, insanlar doğal bir akış içinde biraz dinlenip sonra kalkıp bir kahve alıyor ve çalışmaya devam edebiliyorlardı. O kadar naif ve doğal bir şekilde gerçekleşiyordu ki bu durum, rahatsız edici olmaktan uzaktı.

Tarihî Kütüphane denince aklıma hemen İstanbul’daki Beyazıt Devlet Kütüphanesi gelir (Kütübhâne-i Umûmî-yi Osmânî). 1884 yılından beri hizmet veren nadide bir yer. Prof. Şeyma Güngör hocamızla birlikte el yazmalarının olduğu bölüme girdiğimiz ve müdürümüzün rehberliğinde dokunmadan bazı kitaplara bakabildiğimiz an benim için unutulmazdır.

Tarihî kütüphanelerden biri de İskenderiye’nin yüzlerce yıllık kütüphanesidir. Bu kütüphane 900.000 el yazması eserin derlenmesiyle antik çağın bir numaralı bilgi kaynağı olmuştu. Elbette ilk formunda değil ve defalarca yakılıp yıkılıp yağmalandıktan sonra modern üslupla yeniden inşa edilmiştir. 2002’deki açılışından sonra gidip görmek nasip oldu. Aynı yıllarda inşa edilen antik Bergama Kütüphanesi’nin Türkiye’de olması ise ayrı bir güzellik.  

Birçok tarihî kütüphane sayabilirim ama Dublin’deki Trinity College Kütüphanesi’ni ayrıca anmak isterim. Orada gezerken Hz. Îsâ sevgisine yakinen tanık olmuştum. Ahşap yapısı, simetrik tasarımı, insanı gerçekten çağlar öncesinde yaşatan içli atmosferi ile insanlığın medeniyet mekânlarından biri. Sekiz yüz yıl önce Celtic rahipler tarafından kaleme alınan Book of Kells’in el yazmalarını barındırması İrlandalılar için büyük heyecan kaynağı.

İSAM’a dönersek, gezip dolaşıp uzaklardan eve gelmek gibi. Tarihî masaları, sandalyeleri olmayabilir çünkü o geçmişin değil, modern zamanların klasiği. Dijital çağın hızı içinde yüzlerce yerli ve misafir akademisyenin yetişmesine yuva oldu, üstelik kendi destanını pekiştirecek büyük bir esere imza attı. Burada yeşeren TDV İslâm Ansiklopedisi, İslam hakkında samimi arayış içinde olan her insanın yararlanabileceği büyük bir kaynak. Murat Pay’ın yönetmenliğinde çekilen “Hep Otuz Üç Yaşında” belgeselini (2023) izlerken bu eserin ne büyük fedakarlıklarla, aşkla ve azimle tamamlandığını görmemek mümkün değil. Her madde için dökülen göz nuru ve emeği hissedebiliyorsunuz.

Zaman zaman tebdili mekân için Karaköy’de Salt’a, Üsküdar’da Sahil Nevmekan’a ya da  Şemsi Paşa Kütüphanesi’ne gitsem de en verimli çalıştığım en çok güvende hissettiğim yer İSAM oldu. Masadaki her şeyi güvenle bırakabilmek büyük bir nimet. Buranın en kıymetli alamet-i farikası güven. Bu da artık az bulunur bir kimya. Nazar değmesin.

Bütün kitaplarımın yayına hazırlanma süreci İSAM’da geçmiştir. Bu güzel mekân uzun süre neredeyse şehirdeki ikinci evim oldu. Fakat kütüphanelerle olan münasebetim bugünün değil, çocukluğumun Ankara’sına uzanan bir hikâyedir. Kavaklıdere’de, haftada bir gün alt sokağımıza gelen yarım gün konaklayan gezici kütüphane, hayatımın en sihirli macera dolu mekânlarından biriydi. O zamanlar çocuk kitapları diye bir bölüm yoktu sanırım her kitap çocuğa da büyüğe de aynı kapıdan açılırdı. Yaşımla alâkası olmayan sadece kapağından etkilenerek seçtiğim kitapları alır, ne okuduğumun tam mânasıyla farkında olmadan okurdum. Marie Antoinette’in giyotinde son bulan trajik hayatı, Rousseau’nun Emile’i ya da Dostoyevski’nin Karamazov Kardeşler’inin orta bire giden bir çocukla ne işi olurdu ki? Fakat bir otobüsün koltuklarının çıkarılıp raflar dolusu kitapla donatılması harika bir fikirdi. Her hafta iki ödünç kitap alır, hızla okur, yenileri için mahallemizin günü olan çarşambayı beklerdim.

Ankara Kız Lisesi’ne başladığımda da kitaplarla bağım hiç kopmadı, okulun kitaplık ve tiyatro kolunda görev almıştım. Hâlâ hafızamdadır, kütüphanenin o loş ve macera dolu havasında nice Avrupa klasiklerini okuyup içlerindeki önemli cümleleri defterime kaydederdim. Kendi klasiklerimize ulaşmak ise uzun zaman aldı; o da ayrı bir hikâye.  

Daha sonra Hacettepe Üniversitesi Eczacılık Fakültesi’nde geçirdiğim İngilizce hazırlık senesi, arkadaşlarımın deyimiyle ağır derslerle yüklü yılların öncesindeki altın çağımızdı. İngilizce metinlerin yanı sıra Türk edebiyatının ve düşünce dünyamızın köşe taşı eserlerini de okumaya çalıştığımız zamanlar. Öte yandan, gençlerin iki kutba ayrılarak birbirlerine pusu kurduğu, sert tartışmaların ölümcül çatışmalara sebep olduğu, 80 İhtilali’nin hemen öncesi son ağır ve büyülü günlerdi. Evde bana ait bir odam ve kütüphanem vardı ancak başkalarının da çalıştığını görmek, insana evin dar kuyusunda bulamadığı bir heves ve azim verirdi. Genç insanların sosyalleşmeye olan ihtiyacı da işin cabasıydı.

Özellikle her sömestr sekiz-on ders aldığımız yıllarda sınav zamanı üniversitenin kitap kokan kütüphanesinde sabaha kadar çalıştığım olurdu. Cefakâr babam ezan vakti gelip alırdı beni. Münevver kız çocuk idealine bağlı bir cumhuriyet kişisi… Biraz da özellikle İngilizce kaynak kitaplarımız sadece bu kütüphanede bulunduğundan, bu nadide kitaplar, farmakopeler ödünç verilmediğinden, kütüphanede çalışmaya mahkumduk.  

Sonra o zor günler çatışmalar, ölümler, yıkımlar… Üniversiteye giremez olmuştuk ve son sene mezun olmak uğruna kitaplarla dolu ağır sırt çantamı alıp Kızılay Kumrular Sokak’taki Adnan Ötüken İl Halk Kütüphanesi’ne taşındım. Tavanın yüksekliği acılarımı dindirir, orijinal ahşap masalar onlarca yılın yaşanmışlığıyla ruhumu kuşatır, yumuşak sarımsı ışıklandırması sayfaları sevgiyle ışıldatırdı. Evimiz Ayrancı’da olduğundan dolmuşla birkaç durak sonra ulaşırdım. O zamanlar sırt ağrısı nedir bilmediğimden saatlerce oturur, ilaçların sayfalarca süren kimyasal formüllerini ezberler, şifalı bitkilerin bize ne söylemeye çalıştığını anlamaya çalışırdım. Bu kadar çok çalışmamın sebebi okul birincisi olmak değil, mezun olup kurtulmak ve daha çok istediğim öteki işlere yaklaşmaktı. Felsefi metinler okumak, hikâyeler yazmak, yolculuklara çıkmak.

Sonunda olanlar oldu; 12 Eylül 1980 İhtilali bıçak gibi hayatımızı ortadan biçti. O günlerin güzel haberi 1983’te Bahçelievler’de açılan Milli Kütüphane’ydi. Kıymetli el yazmalarının, önemli bazı eserlerin ilk kez dijitale aktarılacağını, içinde çok nadide kitaplar bulunduğunu duymuştuk. Sevinçle görmeye gittim fakat kapısından adım bile atamadım; başörtülü girilemiyordu. Ne kadar kırıldığımı anlatamam, hâlâ da o travmayla kapısından içeri girmiş değilim. Genç yaştaki acılar, kalp kırıklıkları ne unutuluyor ne de diniyor. Geçen yıl T.C. Cumhurbaşkanlığı Millet Kütüphanesi’ni ziyaret ettim ve her meşrepten, yaştan insanın özgürce gelip çalışmalarını, modern imkânlardan yararlanmalarını etkileyici ve dostane buldum. Zamanın çoğul ruhuna yakışan bir yer.  

1990’da Ankara’dan İstanbul’a taşındıktan birkaç yıl sonra Avrupa ve İslam dünyasındaki kadın zirvelerine dair izlenimlerimi bir kitapta toplamış ve ilk kitabım olan Bir Dünyanın Kadınları’nı çıkarmıştım. Beni bir konuşma için Nürnberg’e davet eden feminist örgütün adından almıştım kitabın ismini: “Frauen von rer Einen Welt” Bu arada annelik, evle yaşlılarla ilgilenme, gündelik hayatın aman vermez çevrimi, eczacılık mesleğinin icrası derken yazmak hayal oldu. Dergi ve kitap okumalarım sürse de yazmanın gerektirdiği kuytu sessizliğe ulaşmak neredeyse imkânsızdı. Durmadan sürüklenmemizi isteyen hayat, çoğu zaman durup düşünmeye yazmaya izin vermez. Hele ki bir kadın yazmak gibi tekinsiz gereksiz ve tuhaf bir işe kalkışacaksa hayat kördüğüm gibi yumak olup üzerine daha da sıkıca gelir. Bir kadın aşkın bir iş için ayrılan vakitlerinin, yakınlarının hayatından çalındığı iması yüzünden hep özür dilemek zorunda kalır.

Sevgili arkadaşım Nevin Meriç İSAM Kütüphanesi’nden söz ettiğinde doksanlı yılların sonuydu sanırım. Fakat “İslam Araştırmaları Merkezi” olarak inşa edilen kütüphane, İslam dini, tarihi ve medeniyetini ilmî esaslar çerçevesinde araştırmak ve tanıtmak için kurulmuştu. İhtisas gerektiren bir kayıt sistemi vardı. Bu arada ilk hikâye kitabım olan Derin Siyah da yayınlanıp Yazarlar Birliği tarafından yılın hikâye kitabı seçilince(2002), iki kitabımla birlikte başvurdum ve kartıma kavuştum. Açık konuşmak gerekirse başvuruda hissetmiştim ki edebi metinlerin akademi dünyasında yeterince değeri yok. Daha ciddi şeyler yazmam bekleniyordu. Somut verilerin ve referans sisteminin yanında özellikle de kurgu eserlerin havada kaldığı gibi bir inancı fark etmemek mümkün değildi.    

İSAM Kütüphanesi bana muhtaç olduğum sessizliği sağlıyor üstüne bir de bahçe vaat ediyordu. Gönül isterdi ki çok daha büyük ulu ağaçlarla dolu bir bahçe olsun. Fakat buna da şükür; karda, kışta, yağmurda ve baharda bahçenin her hali köklenmemize yol açıyor. Rüzgârla düşen olgun incirler, baharlarda ekilen çuha çiçekleri, gencecik erguvanlar bilgece salınan sihirli salkım söğütlere kadar… Sonra öğle aralarında yemek için dışarıda dolaşıp arayışa girmeye de gerek kalmıyor, çünkü sağlıklı ve malzemesi helalinden uygun fiyata menü hazır. Çay ocağında durmadan hizmet veren kardeşler. Adını andığım bütün kütüphanelerde yanımızda çay taşırdık, bu da büyük bir eziyetti. İSAM’da dostlarla yapılan iftarlar da bir gelenek haline geldi ve daha sürmesini dilerim.  

Dünyada görkemleriyle büyüleyen birçok kütüphaneyi görmek imkânım oldu. NYC’de Public Library bunlardan biri. Aynı zamanda müze olan ve kültürel etkinliklerin de gerçekleştiği bu kütüphanede dünya insanlarıyla birlikte o tarihî masalardaki derin sessizlikte çalışmak, herkesin okumak, düşünmek ve yazmaktan oluşan denizde yüzdüğünü görmek ilham verici. Fakat turistler büyük bir sessizlik içinde de olsa gezebildiklerinden, üniversite kütüphaneleri her zaman daha çekici ve elverişli geldi bana. Mesela New York State Üniversitesi’nin çok katlı devasa kütüphanesi… Yüzlerce insanla birlikte okumak ve yazmak varoluşumuzu derinleştirecek müşterek soruları da beraberinde getiriyor. Buralarda devletlerle halkları, insanlarla sistemleri ayırt etmek mümkün. Bugün, Filistin için yapılan eylemlerin ana dinamiği de bu; akleden, hisseden bireylerin kuşatmaları kırma yeteneği…

Bir dönem de Connecticut eyaletindeki Sacred Heart Üniversitesi’nin kütüphanesinde çalışmıştım. Burası Katoliklerin kurduğu en köklü üniversitelerden biriydi. Kütüphanenin bazı köşelerine yerleştirilmiş kanepeler vardı, insanlar doğal bir akış içinde biraz dinlenip sonra kalkıp bir kahve alıyor ve çalışmaya devam edebiliyorlardı. O kadar naif ve doğal bir şekilde gerçekleşiyordu ki bu durum, rahatsız edici olmaktan uzaktı.

Tarihî Kütüphane denince aklıma hemen İstanbul’daki Beyazıt Devlet Kütüphanesi gelir (Kütübhâne-i Umûmî-yi Osmânî). 1884 yılından beri hizmet veren nadide bir yer. Prof. Şeyma Güngör hocamızla birlikte el yazmalarının olduğu bölüme girdiğimiz ve müdürümüzün rehberliğinde dokunmadan bazı kitaplara bakabildiğimiz an benim için unutulmazdır.

Tarihî kütüphanelerden biri de İskenderiye’nin yüzlerce yıllık kütüphanesidir. Bu kütüphane 900.000 el yazması eserin derlenmesiyle antik çağın bir numaralı bilgi kaynağı olmuştu. Elbette ilk formunda değil ve defalarca yakılıp yıkılıp yağmalandıktan sonra modern üslupla yeniden inşa edilmiştir. 2002’deki açılışından sonra gidip görmek nasip oldu. Aynı yıllarda inşa edilen antik Bergama Kütüphanesi’nin Türkiye’de olması ise ayrı bir güzellik.  

Birçok tarihî kütüphane sayabilirim ama Dublin’deki Trinity College Kütüphanesi’ni ayrıca anmak isterim. Orada gezerken Hz. Îsâ sevgisine yakinen tanık olmuştum. Ahşap yapısı, simetrik tasarımı, insanı gerçekten çağlar öncesinde yaşatan içli atmosferi ile insanlığın medeniyet mekânlarından biri. Sekiz yüz yıl önce Celtic rahipler tarafından kaleme alınan Book of Kells’in el yazmalarını barındırması İrlandalılar için büyük heyecan kaynağı.

İSAM’a dönersek, gezip dolaşıp uzaklardan eve gelmek gibi. Tarihî masaları, sandalyeleri olmayabilir çünkü o geçmişin değil, modern zamanların klasiği. Dijital çağın hızı içinde yüzlerce yerli ve misafir akademisyenin yetişmesine yuva oldu, üstelik kendi destanını pekiştirecek büyük bir esere imza attı. Burada yeşeren TDV İslâm Ansiklopedisi, İslam hakkında samimi arayış içinde olan her insanın yararlanabileceği büyük bir kaynak. Murat Pay’ın yönetmenliğinde çekilen “Hep Otuz Üç Yaşında” belgeselini (2023) izlerken bu eserin ne büyük fedakarlıklarla, aşkla ve azimle tamamlandığını görmemek mümkün değil. Her madde için dökülen göz nuru ve emeği hissedebiliyorsunuz.

Zaman zaman tebdili mekân için Karaköy’de Salt’a, Üsküdar’da Sahil Nevmekan’a ya da  Şemsi Paşa Kütüphanesi’ne gitsem de en verimli çalıştığım en çok güvende hissettiğim yer İSAM oldu. Masadaki her şeyi güvenle bırakabilmek büyük bir nimet. Buranın en kıymetli alamet-i farikası güven. Bu da artık az bulunur bir kimya. Nazar değmesin.