Ejderhalardan Kubbelere:

Dongguan Camii’nin hem çeşitlilik gösteren mimarisi hem de cemaati beni düşündürmüştü. Aslında gerek caminin bulunduğu çevrede gerekse Xining şehrinin merkezinde dolaşırken kendimi sık sık “Çin’de miyim yoksa bana tanıdık ama yine de yabancı Müslüman bir ülkede miyim?” diye düşünürken buluyordum. Zira yoğun bir Çinli Müslüman nüfusun bulunduğu bu şehrin sokakları beyaz takkeli erkekler ve başörtülü hanımlarla doluydu, neredeyse her beş yüz metrede bir cami bulunuyordu. Bununla birlikte camilerde kadınlara yer yoktu ve büyük bir kısmı Suudi Arabistan veya Birleşik Arap Emirlikleri’ndeki cami mimarisini anımsatıyordu. Başlarda bu camilerin onlar tarafından finanse edilmiş olabileceğini düşünsem de Çinli Müslümanlarla muhabbet ettiğimde durumun çok daha farklı olduğunu anladım. Bir arkadaşımın ailesi, Huilerin yoğunlukta olduğu bir köyde yapılacak olan Çinli Müslüman düğününe götürmek üzere beni yanlarına aldıklarında, arabada biraz tasavvuf karşıtı bir medrese hocası ile Suud karşıtı bir başka yaşlı akraba daha bize katılmıştı. İmam ilk önce bana, Çinli Müslümanlar arasında çok yaygın olan o meşhur soruyu, “karides sevip sevmediğimi” sordu. Çin’e ilk geldiğimde aylarca sürekli muhatap olduğum bu soruya bir türlü anlam veremesem de artık biliyordum. Bu, Sünnî ve Hanefî bir Müslüman olup olmadığımı test etmenin bir yoluydu. Sevmediğimi ifade ederek beklenen yanıtı verdiğimde arabadaki herkesin yüzünde hem memnuniyeti hem de onayı gösteren hafif bir gülümseme belirdi. Artık aynı tarafta olduğumuz anlaşıldığına göre sorularımı açıkça sorabilirdim ve cami meselesini gündeme getirdim. Arabadaki herkes son yıllarda camilerin Çinli Müslümanlar tarafından finanse edildiğini ve cemaatin bu tarz bir mimari talep ettiğini belirtti. Xining’deki Çinli Müslümanların büyük bir kısmı gerçek caminin kubbeli ve minareli olması gerektiğine inanıyordu. Medrese hocası, Kur’an ve hadise dönüş çağrısıyla öne çıkan ve daha çok tasavvuf karşıtı fikirleriyle tanınan Xining’deki ana akım Yihewani (İhvan) grubuna mensuptu. Bu sebeple olsa gerek, Çinli Müslümanların geçmişte dinî açıdan yeteri kadar bilgi sahibi olmadıkları ve Çin toplumu içerisinde yozlaştıkları için Çin tarzı camiler yaptıklarını düşünüyor ama yine de tarihî cami mimarisine saygı duyuyordu. Suud karşıtlığı nedeniyle hacca gitmeyi dahi reddeden yaşlı amca ise Selefîlik karşıtı fikirleriyle beni şaşırtmıştı. Selefîliği bir fitne olarak görüyor, aynı zamanda Yihewani’yi eleştiriyordu. O günkü sohbetten sonra, Çinli Müslümanlar arasındaki dinî düşüncenin tahminimden çok daha çeşitli olduğunu anladım. Cami mimarisindeki farklılıklar ile dinî düşüncedeki çeşitlilik arasında nasıl bir bağlantı olabileceğini düşünürken, bir sonraki güzergâhım olan Ningxia’ya doğru yola çıktım.

Çin’deki etnik gruplara göre ayrılan beş özerk bölgeden biri olan Ningxia, Çinli Müslümanların, yani Huilerin, özerk bölgesiydi. Tarihî kayıtlar ve Pickens’ın arşivi, bölgede tarih boyunca çok sayıda caminin bulunduğunu gösterse de bu camilerin pek çoğu savaşlar ve Kültür Devrimi döneminde yıkıldığı için 1980 sonrası dönemde kubbeli ve minareli olarak yeniden inşa edilmişti. Bu sebeple, orijinal hâline uygun biçimde günümüze ulaşmış nadir camilerden biri olan Najiahu Camii’ne doğru yol aldım. Ming Hanedanlığı sarayında önemli bir rütbeye sahip olan Çinli Müslüman Na Ailesi tarafından yaptırılan bu cami gerek mimarisi gerekse süslemeleriyle nadide bir yapıydı. Lotuslar, ejderhalar, aslan başları, Arapça hatlar ve bambularla süslenmiş giriş yapısı aynı zamanda minare olarak da kullanılıyordu. Ancak Kültür Devrimi döneminde uzun yıllar imalathane olarak kullanılmış ve ibadete kapatılmıştı. 1980 sonrasında ise cami orijinaline uygun biçimde restore edilerek yeniden ibadete açılmıştı.

Caminin bahçesine bisikletiyle gelip avluda namaz vaktini bekleyen cemaatin, daha çok ileri yaşta olması dikkatimi çekmişti. Xining’in aksine, buradaki cami cemaati daha çok orta yaş üstüydü. Bu bölgede 18 yaş altındakilerin camiye girişine pek müsaade edilmediğini öğrendiğimde biraz şaşırmıştım. Sanırım yasaklar bölge ve şehre göre değişiyordu. Bu kez camiye girmeden önce imamı bulup tanıştım, hikâyemi anlatıp izin alarak içeri girdim. İlk dikkatimi çeken, lacivert ile altın sarısının uyumu oldu. Cami sanki lacivert bir gecenin içine inşa edilmiş gibiydi.

Çin kaligrafi tarzıyla bütünleştirilmiş Arapça hatlar ise altın işlemeleriyle yıldız gibi parlıyordu. Benzer şekilde mihrap da kendine özgü bir güzellik taşıyordu. Ezan vakti yaklaştığından cemaat beni camide görmekten huzursuz olsa da imamdan izin aldığımı söyleyince beni rahat bırakmışlardı. Kadınlara yer ayrılmadığı için namaz vakti geldiğinden bahçeye geçtim.  Önce Çinlilere özgü bir makamla okunan ezanı dinledim, cemaat namaza başlayınca bir diğer tarihî camiyi ziyaret etmek üzere Yinchuan’a üç-dört saat uzaklıktaki Tongxin şehrine doğru yola koyuldum.

Tongxin Camii’nin ilginç bir hikâyesi vardı. Rivayetlere göre 1300’lü yıllarda Yuan Hanedanlığı döneminde bir Budist tapınağı olarak inşa edilmiş, Ming döneminde ise bölgedeki Müslüman nüfusun yoğunluğuyla hediye olarak camiye dönüştürülmüştü. 1930’lu yıllarda ise Çinli Müslümanlar, Kızıl Ordu’ya mensup kişileri burada saklamış, hatta bazı devrim toplantılarının camide yapılmasına müsaade etmişti. Bu yüzden olsa gerek, Tongxin Camii bugün dahi Komünist rejim için özel bir önemi vardı, tarihî dokusu ise özenle korunuyordu. Bir köşede oturmuş, dışarıdan bir kaleyi andıran bu caminin içeride nasıl bu kadar zarif ve manevi bir hava taşıyabildiğini düşünürken arkadaşımın sesiyle irkildim. “Mimarisi Tongxin kadar eski olmasa da hikâyesi en az onun kadar ilginç olan bir başka camiyi daha ziyaret etmek ister misin?” diye sordu. Bahsettiği yeri biliyordum: Hufiyye (Khufiyya) tarikatının merkezi olan ve her yıl Çin’in pek çok bölgesinden Müslüman’ın ziyaret ettiği, Ningxia Hui Özerk Bölgesi’nin Mekke’si olarak anılan Honggangzi’ydi.

Şeyh Hong Shoulin’in (1852–1937) türbesinin de bulunduğu bu cami hakkında daha önce çok rivayet duymuştum. Özellikle dinî konularda daha eğitimli olan Çinli Müslüman arkadaşlarım bu tarikata ve camiye karşı oldukça temkinliydiler. Anlatılanlara göre, daha çok kırsal kesimde yaşayan ve İslam’ı kültürel olarak yaşayan Huilerin bu türbeye özel bir ilgisi vardı. Hatta zamanında dinî liderleri, belli bir miktar para getirenlere cennetten yer dahi satmıştı. Kaynaklarda yer alan bilgiye göre ise cami, Çin tasavvufu için önemli merkezlerden biri olmasının yanı sıra Kızıl Ordu’nun Batı Seferi’ne destek vermesi nedeniyle meşhurdu. Bütün bunlara rağmen şoförlük yapan arkadaşım, camiye gitmeye çekindiğini söyleyerek beni tedirgin etmişti. Tongxin kırsalında süren uzun yolculuğun ardından, geniş ve boş bir arazinin ortasında, minareleri ve yeşil kubbesiyle cami göründü. Arkadaşım, yabancı olduğum için benim içeri alınmayabileceğimi hatırlatarak yakınlarda bir yerde beni bıraktı. Caminin kapısına geldiğimde, Çinlilerde pek sık rastlamadığım kadar uzun boylu ve devasa cüsseli iki kişi beni kapıda durdurdu. Camiye neden geldiğimi sorguladılar. Biraz şüpheyle yaklaşsalar da fotoğraf çekmemek kaydıyla içeri girmeme müsaade ettiler.

Caminin üçgen çatısının uçlarında Çin mimarisine özgü mitik hayvan figürleri yerleştirilmiş, giriş kapısı ise birbirinden zarif oymalar süslenmişti. Çin’deki en eski camilerden biri olarak kabul edilen Xi’an Ulucamii, avlusunda olduğu kadar iç mekânında da Çin İslam mimarisinin eşsiz örneklerinden birini sunuyordu. Üsluba çekilmiş çiçek desenleriyle bezenmiş tavan, Kur’an âyetlerinin yazıldığı ahşap duvarlar bu güzelliği âdeta zirveye taşıyordu. Mihrap alanı ise narlar, lotuslar ve çeşit çeşit çiçeklerle süslenmişti. Maneviyatın ahşapta ifade bulduğu bu kısım sanki cenneti bir Çinlinin estetik anlayışına göre tasvir etmiş gibiydi. Aslında bu camide gördüğüm şey, yol boyunca karşılaştığım tarihî Çin camilerinin ortak estetik dilin en olgun örneğiydi. Çinli Müslümanlar, bereket, rahmet ve erdem gibi anlamlar taşıyan krizantem, lotus ve bambu gibi desenleri kullanmaktan çekinmemişlerdi. Tarihî camilerin dış süslemelerinde, Çin mimarisinin vazgeçilmez unsurlarından olan ve kudret ile rahmeti sembolize eden ejderha figürleriyle; hikmet, irfan ve dürüstlüğün sembolü sayılan Anka kuşu bezemelerini kullanmakta bir sakınca görülmemişti. Pagoda biçimindeki minareler ve pencere süslemeleri hem Orta Asya hem de Çin geometrik desenlerini birlikte taşıyordu. Çin mimarisinde olduğu gibi ahşap ve taş bir arada kullanılmış, mekân algısında yükseklikten çok yataylık ve genişlik tercih edilmişti.

Caminin avlusunda bir kenara oturmuş gördüklerimi zihnimde toplamaya çalışırken, camiye girmek için kapının önünde bekleyen Çinli ve yabancı turistlerin uğraşı dikkatimi çekti. Çin’de ziyaret ettiğim hemen her camide olduğu gibi burada da yalnızca Müslümanların namaz alanına girmesine izin veriliyordu. Aslında içeri girmek için söylemeniz gereken tek şey “Selamün aleyküm”dü. Arkadaşlarımdan öğrendiğim bu parola, nereye gitsem kapıları aşmıştı. Ancak turistler söylediğinde işe yaramadığını görmek beni gülümsetmişti. Zira bir kısmı Müslüman’mış gibi davranarak içeri girmeye çalışıyordu. Dışarıda kalanlar içeriyi kapı aralığından görmeye çalışırken, ben bir anda kendimi yeniden Şanghay’daki Huxi Camii’ni düşünürken buldum. Bu uzun yolculuk boyunca kimi zaman tek başıma, kimi zaman farklı şehirlerdeki Çinli Müslüman arkadaşlarımın yardımıyla bir camiden ötekine giderken yalnızca Çin’deki İslam mirasına dair fotoğraflar değil sorular da toplamıştım. Çinli Müslümanlar neden bu özgün mimariyi sürdürmek istemiyordu? Daha doğrusu, gerçekten istemiyorlar mıydı, yoksa ortada çok daha karmaşık bir dinî, siyasi ve toplumsal gerilim mi vardı?

Çin’den ayrıldıktan birkaç ay sonra hükümetin kubbe ve minareleri yıkma kararı aldığını öğrendim. Hükümet, kubbelerin ve minarelerin Çinli Müslümanlar arasındaki bir “Araplaşma”yı gösterdiğini düşünüyor ve İslam’ın Çinlileştirilmesi gerektiğini savunuyordu. Haberleri duyunca çektiğim fotoğrafların yalnızca kişisel bir seyahatin hatırası olmadığını, aynı zamanda tarihe tanıklık niteliği taşıdığını düşündüm. Her ne kadar sürem yetmediği için kıyı şeridindeki camileri göremeden Türkiye’ye dönmüş olsam da İSAM bursuyla çıktığım bu yolculuktaki sorular, bir sonraki aşamada post-doktora projesine dönüşerek Amerika’da sürdüreceğim yeni bir araştırma hikâyesinin başlangıcı oldu.

* Yazıda yer verilen fotoğrafların telif hakları yazarımız Esra Çifci’ye aittir.