İslam Sanatını
Dönemlendirme Meselesi

Çalıştayın açılış konuşmasında Üçer, dönemlendirme yapılırken zaman ve mekân farklılıklarına bağlı olarak dönemlerin değişim eksenleri ve kırılma noktalarının da çeşitlilik gösterebileceğine dikkat çekmiştir. Örneğin, zamansal değişim açısından bakıldığında 19. yüzyılda değişim ekseninin “ıslahçılık” etrafında şekillendiği, 20. yüzyılda ise “siyasallaşma” olgusunun belirgin biçimde öne çıktığı görülmektedir. Benzer şekilde coğrafya ve bölgesel değişimlerin etkisini de göz ardı etmemek gerekmektedir. Nitekim Mısır merkezli bir okumada Napolyon’un bölgeyi işgali ana kırılmalardan biri olarak değerlendirilirken, Osmanlı merkezli bir okumada ise Karlofça Antlaşması (1699) belirleyici bir kırılma noktası olarak öne çıkmaktadır. Üçer, açılış konuşmasının sonunda 19. yüzyılın İslam dünyası açısından bir “şüphe çağı” olarak nitelenebileceğini vurgulamıştır. Bu durumun oluşumunda son dönem Osmanlı siyasi tarihinde meydana gelen gelişmelerin önemli etkileri olduğunu belirtmiştir. Bu mesele mekân merkezli bir perspektifle ele alındığında, farklı bölgelerde meydana gelen dönüşümlerin takibi açısından Tahkik Temelli Tarih Tasavvuru Projesi kapsamında üzerinde durulması gereken sorular arasında yer almaktadır. Üçer’in açılış konuşmasının ardından dört farklı sanat dalında dönemlendirmeye odaklanan oturumlar gerçekleştirilmiştir. Aşağıda oturumlar ve ele alınan konular sırasıyla sunulmaktadır:

18-21. Yüzyıllar Arası İslam Sanat Tarihini Dönemlendirme Çalıştayı

Birinci Oturum
Edebiyat, Süreklilik, Değişim ve Dönüşüm: 18. Yüzyıldan Bugüne Bir Değerlendirme
Prof. Dr. Berat Açıl
Müzakere: Doç. Dr. M. Şerif Eskin

İkinci Oturum
Osmanlı Coğrafyasında 18. Yüzyıldan Bugüne Mimari Tarihin Evreleri
Doç. Dr. Halil İbrahim Düzenli
Müzakere: Dr. Alidost Ertuğrul 

Üçüncü Oturum
Hat Sanatının 18. Yüzyıldan Bugüne Geçirdiği Değişim ve Dönüşümler: Bir Dönemlendirme Önerisi
Dr. Öğr. Üyesi Ali Rıza Özcan
Müzakere: Nurullah Özdem 

Dördüncü Oturum
18. Yüzyıldan Günümüze Klasik Türk Musikisinde Süreklilik, Değişim ve Dönüşüm: Bir Dönemlendirme Önerisi
Dr. Öğr. Üyesi Harun Korkmaz
Müzakere: Prof. Dr. Hikmet Toker

İslam sanatında edebiyat, mimari, hüsn-i hat ve musiki alanlarında süreklilik, dönüşüm, gelişim ve kırılmaların ele alındığı çalıştayın temel sorusu, bu disiplinlerin kendi iç dinamiklerinden hareketle bir düşünce tarihi dönemlendirmesi üretmenin mümkün olup olmadığıdır. Bu çerçevede ilk olarak klasik edebiyatın gelişim ve dönüşüm süreci ele alınmıştır. Prof. Dr. Berat Açıl, 18. yüzyıldan itibaren edebiyatta yaşanan dönüşümleri değerlendirmeden önce klasik edebiyatın kuruluş dönemine dikkat çekmektedir. Genel kabule göre bu dönem 13-15. yüzyıllar olarak kabul edilse de Âşık Paşa’nın Garibnâme gibi bir eseri bu dönemde kaleme almış olması Açıl’a göre kuruluş sürecinin 14. yüzyılda tamamlandığını göstermektedir. 16. yüzyıldan itibaren Osmanlı’daki himaye sisteminde yaşanan değişim, klasik edebiyat başta olmak üzere sanat alanlarında önemli bir kırılma noktası oluşturmuştur. Kafes sistemine geçilmesi himaye edilen şair ve sanatkâr profilini dönüştürmesi bakımından, Açıl’a göre edebiyat tarihinde belirleyici bir eşik niteliği taşımaktadır. 17. yüzyıldan itibaren himayenin daha geniş bir çevreye yayılması sanat ve edebiyatın kamusal alandaki görünürlüğünü artırmıştır. Bu süreçte kitap ve kütüphaneler himaye pratiklerinin temel unsurları hâline gelmiş, Köprülü Kütüphanesi bu dönüşümün dikkat çekici örneklerinden biri olmuştur. Edebî ürünlerin kamusal alanda yaygınlaşmasında bir diğer kırılma noktası Müteferrika Matbaası olmakla birlikte Açıl’a göre Osmanlı’da matbaa uzun süre sembolik bir işleve sahip olmuş, esas dönüşüm ise Üsküdar Matbaası’nın kurulmasıyla gerçekleşmiştir.

Edebiyat alanına sirayet eden önemli dönüm noktalarından biri Yeniçeri Ocağı’nın kaldırıldığı 1826 tarihli Vak‘a-i Hayriyye’dir. Modern ordunun kurulmasıyla birlikte harici etkenlerle başlayan Batılılaşma süreci Tanzimat’a giden yolu açmış, bu gelişmeler edebiyat alanında da belirgin dönüşümlere sebebiyet vermiştir. Açıl’a göre harici müdahalenin edebiyata girişi ve modern edebiyatın başlangıcı Vak‘a-i Hayriyye ile ilişkilendirilebilir. Bununla birlikte bu gelişme klasik edebiyatın keskin bir kırılmayla sona erdiği anlamına gelmemektedir. Aksine, moderniteye yönelik atılan bu adım arayış sürecinin tamamlanıp dönüşümün başladığını göstermesi bakımından önemlidir. Edebî sahada ani ve keskin kopuşlar yaşanmadığı dikkate alındığında 1800–1860 yılları arasını, edebî hayattaki dönüşümün gözlemlenebildiği kritik bir süreç olarak değerlendirmek daha isabetlidir. Nitekim yaşanan dönüşümlere rağmen klasik edebiyat birden sona ermemiş, 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren giderek sönümlenmiştir. Klasik edebî üretimler etkisini yitirmekle birlikte 20. yüzyıla kadar varlığını sürdürmüştür. Açıl’a göre 20. yüzyıl sonrasındaki süreç modern edebiyat başlığı altında kısa dönemlendirmeler hâlinde ele alınabilir. Bu dönemlerde ortaya çıkan edebî kırılmalar ise Cumhuriyet’in ilanı, 1950 sonrası toplumsal-siyasi değişimler, 1980 sonrası gelişmeler ve 2000 sonrası siyasi süreçlerle yakından ilişkilidir.

Edebiyat-siyaset ilişkisi, dönemlendirme arayışında merkezî öneme sahip meselelerden biri olarak öne çıkmaktadır. Doç. Dr. Şerif Eskin, edebiyat, sanat ve kültür tarihinin siyasi tarih örneğinde olduğu gibi keskin kırılmalar üzerinden ele alınıp alınamayacağını tartışmakta; siyasi tarihin aksine edebiyat alanında böylesi bir yaklaşımın mümkün olmadığına dikkat çekmektedir. Örneğin Tanzimat edebiyatının oluşumunun 1870’li yılları bulması, edebiyatın siyasi hadiselerle bire bir örtüşmeyen ancak siyaset ve düşünce alanındaki gelişmelerden dolaylı biçimde etkilenen yapısıyla ilişkilidir. Bu tespit, edebiyat tarihinin hangi eksenler ve ölçütler merkeze alınarak yazılması gerektiği sorusunu gündeme getirmektedir.

Eskin, Türk edebiyatı tarihinin büyük ölçüde “deha kültü” üzerine inşa edildiğine dikkat çekmektedir. Oysa Şeyh Galib (ö. 1213/1799), Fuzûlî (ö. 963/1556) ve Bâkî (ö. 1008/1600) gibi isimleri mümkün kılan toplumsal ve maddi koşullarınincelenmesi, edebiyat tarihini keskin kopuşlar yerine, yapılar ve süreklilikler üzerinden düşünmeyi gerektirmektedir. Deha merkezli anlatı edebiyatta kırılmalar fikrini beslemektedir. Buna karşılık, dehaları mümkün kılan maddi ve kurumsal unsurların araştırma konusu hâline getirilmesi, edebiyat ve kültür tarihinin daha sağlıklı biçimde dönemlendirilmesine imkân tanıyacaktır. Bu bakış açısından hareketle 1800-1860 yılları arasındaki genellikle geri planda kalan dönem, Eskin’e göre edebiyatta önemli bir dönüşümün yaşandığı kritik bir süreçtir. Benzer şekilde Tanzimat, Servet-i Fünûn, Fecr-i Âtî gibi dönemlendirmelerin tarihsel vakıayı tam anlamıyla yansıtmadığı belirtilmektedir Öncelikle Servet-i Fünûn ve Fecr-i Âtî’nin birer dönemden ziyade, hareket olarak ele alınmasının daha isabetli olduğu vurgulanmaktadır. Tanzimat Edebiyatı adlandırması ise Tanzimat Fermanı ile edebî üretim arasındaki ilişkinin yeterince açıklığa kavuşturulamaması sebebiyle problemli görülmektedir. Eskin’e göre Tanzimat Edebiyatı’nın asıl kurucu zemini, 1839’da kurulan Mekteb-i Ulûm-i Edebiyye’dir.

Edebî üretimin klasik edebiyattan ani bir kopuş üzerinden değerlendirilmesi, dönemlendirme çalışmalarının temel sorunlarından biri olarak öne çıkmaktadır. Tanzimat’ın sıfır noktası olarak kabul edilmesi Tanpınar’ın On Dokuzuncu Asır Türk Edebiyatı Tarihi gibi metinlerinde de görüldüğü üzere edebî sürekliliğin göz ardı edilmesine yol açmaktadır. Bu kopuş anlatısı, 20. yüzyıl sonrası edebiyat dönemlendirmelerinde de devam ettirilmektedir. Eskin, edebiyatta sürekliliğin izinin hâkim edebî türler üzerinden takip edilebileceğini ileri sürer. Örneğin, 19. yüzyıldan Yeşilçam dönemine kadar melodram, edebiyatta belirgin bir anlatı biçimi olarak karşımıza çıkmaktadır. Yapısal açıdan bakıldığında melodramın genel anlatı formunun, mesnevilerden köklü biçimde ayrılmadığı görülmektedir. Bu açıdan bakıldığında 14-15. yüzyıllardan 1990’lara uzanan bir süreklilik hattı tespit edilebilmektedir. 1990’lar popüler kültüründe sıklıkla karşılaşılan âşık-mâşuk-rakip üçgeni klasik edebiyattaki mazmun yapılarıyla örtüşmektedir. Bu durum, edebiyat tarihinde tekil olaylardan ziyade yapılar, kavramlar ve uzun süreli devamlılıkların araştırılmasına duyulan ihtiyacı ortaya koymaktadır. Braudel’in longue durée kavramında işaret ettiği üzere zaman içinde bir değişim yaşansa da arka planda dönüşmeden varlığını sürdüren yapılar bulunmaktadır. Dolayısıyla, edebiyat tarihini dönemlendirmeye yönelik çalışmalar, mevcut bütünü keskin sınırlarla parçalamak yerine, süreklilikleri ve ortak yapıları görünür kılmayı hedeflemelidir.

Mimari, geleneksel sanat disiplinlerinin dönemlendirilmesi bağlamında ele alınan merkezî başlıklardan biri olarak öne çıkmaktadır. Doç. Dr. Halil İbrahim Düzenli, mimarlık-sanat ilişkisinin kimi zaman muğlak bir nitelik taşımasına rağmen bu alanın araştırma açısından bereketli bir saha olduğuna dikkat çekmektedir. Mimari eserler üzerinden bakıldığında, sanat tarihini giriş-gelişme-sonuç şemasıyla okumanın mümkün olmadığını belirten Düzenli, Osmanlı mimarisinin gelişiminin doğrusal bir ilerleme yerine etkileşimler ağı içerisinde değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.

Benzer şekilde Dr. Alidost Ertuğrul da mimarinin, siyasal, ekonomik ve toplumsal çok sayıda faktörden etkilendiğine dikkat çekerek, bu alanın keskin sınırlarla dönemlendirilemeyeceğini ifade etmektedir. Ertuğrul’a göre, mimari serencam geçişken bir karakter taşımaktadır. Örneğin Rami Kütüphanesi’nde görülen nim sıva tekniği, II. Mahmud döneminde imkânsızlıklar sebebiyle geliştirilmiş, savaş zamanlarında cami ve medreselerdeki kurşun aksamların sökülerek cepheye gönderilmesi, mimari gelişim ile toplumsal ihtiyaçlar arasındaki ilişkiyi açık biçimde ortaya koymuştur.

Osmanlı mimarisi için genel bir tasnif yapılacak olursa, Düzenli’nin önerisi 12. yüzyıla kadar klasik dönem, 12-17. yüzyıllar arası yenilenme dönemi, sonrasında muhasebe ve arayışlar dönemi şeklindedir. Doğu-Batı İslam dünyası arasındaki etkileşim, Emir Timur dönemiyle birlikte artmış, 19. yüzyıl ise diğer alanlarda olduğu gibi mimaride de geri dönüşlerin ve “revival” eğilimlerin öne çıktığı bir dönem olmuştur. Cumhuriyet döneminde ise mimaride millî-modern eksenli bir kutuplaşma dikkat çekmektedir.

Ertuğrul, mimarideki kırılma noktalarına işaret ederken, III. Selim dönemindeki Batılılaşma hamlelerine, II. Mahmud döneminde Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasının mimari üzerindeki etkilerine ve II. Abdülhamid döneminde ulaşım ve askerî yapılar üzerinden Osmanlı coğrafyasında yaşanan dönüşümlerin mimariye yansımalarına dikkat çekmektedir. Bu etkiler, şehirlerin önemine ve coğrafi konumuna bağlı olarak farklı bölgelerde farklı yoğunluklarda hissedilmiştir.

Mimari dönemlendirme yapılırken, eserlerin somut olarak günümüze ulaşıp ulaşmadığı da önemli bir problem alanı oluşturmaktadır. Örneğin, Çad’daki Veday Sultanlığı’nda (1635-1909) yaşanan kıtlık sebebiyle mimari mirasın büyük ölçüde kaybolmuş olması, bu sorunu görünür kılmaktadır. Benzer şekilde, Orta Asya’da bazı bölgelerde yapıların görece korunarak günümüze ulaşması, bazı bölgelerde ise son derece sınırlı kalması, mimari tarihin eşitsiz ve parçalı bir miras üzerinden okunmasına yol açmaktadır.

Ertuğrul, Osmanlı mimarisinin sadece anıtsal yapılar üzerinden değil, ev (konut) inşa kültürü üzerinden de değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Ayrıca yapı malzemelerinin mimariyi belirleyen önemli unsurlardan biri olduğu 1890’lara kadar büyük camların yalnızca saray yapılarında kullanılabilmesi ya da yangınlara rağmen kâgir yapıya geçişin yüksek maliyeti sebebiyle sınırlı kalması gibi örneklerle ortaya konmaktadır. Osmanlı’nın son döneminde gayrimüslim nüfusun ekonomik olarak güçlenmesi, mimaride görünür farklılaşmalara yol açan etkenlerden biri olarak değerlendirilmektedir. Sonuç olarak, mimari gelişim, tek boyutlu ve doğrusal bir süreç değil, çok katmanlı ve geçişken bir yapı sergilemektedir. Bu nedenle dönemlendirme çalışmalarının da mimarinin bu çoğulcu karakterini dikkate alan bir yaklaşımla ele alınması gerekmektedir.

Arapça hüsn-i hat sanatı ise dönemlendirme çalışmasının ele alındığı temel disiplinlerden biri olup, Dr. Öğr. Üyesi Ali Rıza Özcan’a göre bu alandaki dönemlendirme, yazı üzerinde takip edilebilen hâkim üsluplar üzerinden yapılabilir. Yazı üslupları dönemlendirme için temel bir iskelet sunmakla birlikte diğer sanat alanlarında oluğu gibi hüsn-i hat sanatında da keskin kırılmaların tespiti mümkün değildir. Hz. Peygamber (sav) döneminde İslâmiyet’in ortaya çıkışıyla birlikte yeni bir yazı türü ihdas edilmemiş, Nabatî yazı geleneği devam etmiştir. Arapça yazı tarihi büyük ölçüde Kur’ân-ı Kerim’in yazımı üzerinden takip edilebilmektedir. Vahyin tamamlanmasının ardından mushafların en güzel biçimde yazılmasına yönelik hassasiyet yazının sanatsal bir boyut kazanmasına zemin hazırlamıştır. Özcan’a göre, Arapça hattın sanat hâline gelmesi Kûfe geleneğiyle başlamış, Abbâsîler döneminde gelişmiş ve Osmanlı döneminde ise merkezi konumunu Bağdat’tan İstanbul’a taşınmıştır. Bu süreçte kitabi üretim ve mimari uygulamalar için iki temel yazım türü gelişmiştir. Mimari ve çini üzerindeki yazılar korunmuşluk düzeylerinin yüksek olması sebebiyle, dönemlendirme açısından özel bir önem taşımaktadır.

Hat sanatının tarihlendirmesinde 15. yüzyılda yaşayan Şeyh Hamdullah, klasisizmin başlangıç noktası olarak kabul edilmektedir. Yâkût el-Müsta‘sımî (ö. 698/1299) ekolünün temsilcilerinden Karahisarî de (ö. 963/1556) bu dönemin önemli isimleri arasında yer almaktadır. 16. yüzyıldan sonra celî yazı istikrarlı bir gelişim süreci göstermiş 17. yüzyıldaise Hafız Osman’ın (ö. 1110/1698) hilye formunu geliştirmesiyle, kitap ve mimari yazımının yanı sıra, levha yazıcılığıüçüncü bir ifade tarzı olarak ortaya çıkmıştır. Levha kültürü, 17. yüzyıl sonrasında yaygınlaşmış, âyet ve hadislerin taşınabilir ve duvara asılabilir formlarda yazılmasına imkân tanımıştır.  Hat sanatında, 18. yüzyıldan itibaren bir gerileme yaşanmadığı, 19. yüzyılda ise Mahmud Celâleddin (ö. 1829), Mustafa Râkım (1758-1826) ve Yesârîzâde Mustafa İzzet (ö. 1849) gibi isimlerle, belirgin bir ilerlemenin sürdüğü görülmektedir. Latin harflerinin kabulü sonrasında dahi, hat sanatının yerleşik estetik yapısını koruduğu yönünde görüşler bulunmaktadır. Bununla birlikte Özcan bu durumun, yeni arayışlara kapalı kalınması hâlinde estetik kalıplaşmaya ve yaratıcılığın sınırlandırılmasına yol açabileceği uyarısında bulunmaktadır.

Hat sanatı tarihinde dönemler arasında keskin ayrımlar çizilemeyeceğini belirten Nurullah Özdem, bu alanın üslup ve tavırlar üzerinden tasnif edilebileceğini ifade etmektedir. Bu üslupların takibi özellikle mimari eserler üzerindeki celî sülüs ve kûfî yazılar aracılığıyla mümkün olmaktadır. Özdem, hat sanatında Türk üslubunun ortaya çıkışını ve II. Mahmud dönemi yeniliklerini, dönemlendirme açısından iki temel belirleyici gelişme olarak öne çıkarmaktadır. Arabî üslup ve Bağdat mektebinin uzun süreli etkisinin ardından Amasya’da Şeyh Hamdullah (ö. 926/1520) ile yeni bir Türk üslubu teşekkül etmiştir. Zamanla hat sanatında kalem meylinin değiştirilmesi gibi teknik müdahaleler gerçekleştirilmiş, bunun sonucunda İran hariç Müslüman coğrafyalarda Türk üslubu farklı tavırlarla hâkim bir karakter kazanmıştır. II. Mahmud dönemi hat sanatında yeniliklerin belirginleştiği bir süreç olarak öne çıkmaktadır. Râkım Efendi’nin tuğranın daha açık yazılması yönündeki talepleri bu dönüşümün önemli örnekleri arasında yer almaktadır. Benzer şekilde harflerin birbirini kesmeden yazılması Nakşidil Sultan Türbesi ve Nusretiye Camii gibi yapılarda da gözlemlenmektedir. Bununla birlikte, bu ıslahatların daha çok mimari yazılarla sınırlı kaldığı, kıta ve murakka‘larda ise yerleşik sanat anlayışının sürdüğü dikkat çekmektedir.

Yazı ile ihtiyaç arasındaki ilişki, hat sanatının gelişiminde belirleyici bir unsur olarak öne çıkmaktadır. Örneğin, Osmanlı’da resmî yazışmalar için geliştirilen divanî yazı, sonradan müdahaleyi engellemek amacıyla bilinçli olarak girift bir yapıda yazılmış, bu sebeple sanat yazısı olarak kabul edilmemiştir. Günümüzde ise divanî dâhil olmak üzere tüm yazı türleri sanatsal amaçla kullanılabilmektedir. Özdem, yeni üslupların ortaya çıkabilmesi için bir problem alanının varlığına dikkat çekmektedir. Ona göre, hat sanatındaki zirve isimler, karşılaştıkları sorunlara çözüm üretebildikleri ölçüde yeni üslup ve tavırlar geliştirebilmişlerdir. Bugün gelinen noktada, geleneksel sanatlarda yeni problem alanlarının oluşmaması, yenilik üretimini sınırlayan temel bir mesele olarak öne çıkmaktadır.  Nitekim, günümüzde yazılan bir hilye, çoğu zaman Hafız Osman’ın üslubunun tekrarından öteye geçememektedir. Özdem, bu durumu, geleneksel sanatlarda eser üzerinden yeni bir anlam arayışının eksikliği ile açıklamaktadır.

Klasik Türk musikisinin dönemlendirilmesi meşk yoluyla aktarılan ve süreklilik arz eden repertuvar geleneği sebebiyle, diğer sanat disiplinlerine kıyasla daha karmaşık bir görünüm sergilemektedir. Dr. Öğr. Üyesi Harun Korkmaz bu alandaki çalışmaların henüz başlangıç aşamasında olduğunu belirtmektedir. Korkmaz, 17. yüzyılda IV. Mehmed dönemiyle birlikte musikide üslubun sistematik bir nitelik kazanmaya başlamasını, klasik Türk musikisindeki değişim ve dönüşümlerin başlangıç noktası olarak ele almaktadır. Klasik Türk musikinin toplumun tamamına yayılmış bir pratikten ziyade belirli bir zümreye ait bir müzik geleneği olduğuna dikkat çeken Korkmaz, Osmanlı’nın son döneminde musikiyi değerlendirirken şarkı formunun hâkim olduğu saray ve çevre musikisiyle, bunun dışında gelişen tekke musikisinin birlikte ele alınması gerektiğini vurgulamaktadır. Klasik musikinin sürekliliği Lale Devri’nde III. Ahmed ve Damat İbrahim Paşa gibi yöneticilerin himayesiyle devam etmiştir. 18. yüzyılda kendisi de bestekâr olan I. Mahmud’un uzun süren saltanatı musiki tarihi açısından önemli bir dönem olarak öne çıkmaktadır. Musikideki esas dönüşüm ise III. Selim dönemiyle birlikte yeni bir safhaya girmiştir. Bu dönemden itibaren klasik Türk musikisinde şarkı formu belirginleşirken meşk üslubu ile nota sistemi arasında bir gerilim ortaya çıkmaya başlamıştır. Korkmaz, Cumhuriyet’le birlikte klasik musikinin bozulduğu yönündeki yaygın kanaatin aksine klasik Türk musikisinin zümre temelli yapısını ve bu yapının dışında tekke çevrelerinde gelişen musiki geleneğinin sürekliliğini hatırlatmaktadır.

Klasik Türk musikinin şahıslar üzerinden değil, repertuvar ve form merkezli biçimde dönemlendirilebileceğine vurgu yapan Prof. Dr. Hikmet Toker, bu müzik geleneğinin Batı müziğinden farklı olarak birbirine eklemlenen, yuvarlak bir yapı sergilediğini belirtmektedir. Toker’e göre Osmanlı musikisi Arap ve Yunan kökenli nazarî birikim, Bizans mirası ve halk musikisi olmak üzere üç temel nüvenin sentezinden meydana gelmektedir.

Kurumsallaşma, klasik musiki geleneğinin şekillenmesinde belirleyici bir rol oynamış, Enderun’da Seferli Odası’nın tesis edilmesi, bu sürecin önemli aşamalarından biri olmuştur. Hafız post dönemiyle birlikte Osmanlı musikisinin ayırt edici yapısı ortaya çıkmış, gazel ve kaside gibi formlar, bu geleneğin taşıyıcı unsurları hâline gelmiştir. 19. yüzyıla kadar perdeler arası bir anlayış hâkimken, tam perde sistemine geçiş, musikide yeni kırılmalara yol açmıştır. Toker, 1855’te mehterin ilgasını, Türk müzisyenlerin temsiliyet kaybında önemli bir dönüm noktası olarak değerlendirmektedir. Bu temsil krizi Abdülmecid döneminde derinleşmiş, Cumhuriyet’ten sonrasında da devam etmiştir. 1920’lerden itibaren klasik musiki geleneğini taşıyan müzisyen sayısında belirgin bir azalma gözlemlenirken, 1960’lardan sonra klasik Türk musikisi ana akımdan çekilerek günümüze kadar süren bir kriz sürecine girmiştir. Toker, içinde bulunduğumuz dönemi “gelenekçi tasavvur dönemi” olarak tanımlamakta; geleneğin tehlikede olduğu düşüncesiyle savunmacı ve biçimci yaklaşımların öne çıktığını, bununla birlikte son yıllarda bu anlayışa karşı yeni söylemlerin gelişmeye başladığını ifade etmektedir.

18-21. yüzyıllar arası İslam sanat tarihini dönemlendirme arayışıyla düzenlenen çalıştayda edebiyat, mimari, hüsn-i hat ve musiki alanlarından akademisyenler sanat tarihinde dönemlendirme yapmanın imkân ve sınırlarını tartışmışlardır.  Sunum ve müzakerelerde ortaya çıkan ortak kanaat, sanat tarihinde keskin kırılmaların tespitinin mümkün olmadığı yönündedir.  Zira siyasal hadiseler kısa sürede gerçekleşebilse de bu gelişmelerin kültür ve sanat üzerindeki etkileri uzun vadede ortaya çıkmaktadır. Tanzimat Edebiyatı’nın Tanzimat Fermanı’ndan yıllar sonra ürün vermeye başlaması bu duruma çarpıcı bir örnek teşkil etmektedir.

Çalıştayın öne çıkan sonuçlarından biri de dönemlendirmenin “deha” olarak kabul edilen şahıslar üzerindenyapılmasının isabetli olmadığı yönündeki değerlendirmedir. Bu yaklaşımın yerine, her disiplin kendi iç dinamiklerine dayalı dönemlendirme önerileri geliştirmiştir. Buna göre edebiyatta, süreklilikler, yapılar ve kavramlar; hat sanatında, üslup ve tavırlar; mimaride, etkileşimler; musikide ise repertuvar ve form merkezli bir dönemlendirme anlayışı ön plana çıkmıştır.